Home » Aıdarlar » Ata dástúrdi jalǵastyraıyq » «Uryn barý» qazaq ultynyń tárbıelik mańyzy tereń salty

«Uryn barý» qazaq ultynyń tárbıelik mańyzy tereń salty

Quda túsý men toıdyń arasynda kúıeý jigit qalyńdyǵynyń aýylyna baratyn bolǵan. Buny qazaqta «Uryn barý» dep ataıdy. Osy salt týraly uly jazýshy Muhtar Áýezuly «Abaı joly» romanynda: «Abaıdyń bul kelisi uryn kelý dep, jyrtys sala kelý dep, keıde esik kóre kelý, qol ustaý dep te atalady. О́zge kelisterdeı emes, kúıeý bul joly, alǵashqy kúnderde talaı nársege kóndige bilý kerek. Sol ózgesheliktiń úlkeni – qalyńdyqty kórsetpeý».

Jalpy, “Uryn kelý” saltynyń erekshelikteri kóp eken. Barlyq jerde birkelki óte bermeıdi eken. Degenmen mńyzy bir.

«О́li-tiri» atty jón-joralǵysyn jasap bir maldy aparyp arýaqtarǵa qurbandyq shalǵan soń kúıeý jigittiń qalyńdyǵynyń aýylyna barýyna bolady. Osyǵan baılanysty: «О́li-tiri kelgen soń, óli kúıeý jatpaıdy» degen sóz de beker aıtylmaǵan. Degenmen, «Uryn barý» qyz ákesiniń syı-sııapatqa kóńili tolyp rızashylyǵyn alǵanǵa deıin ruqsat etilmeıdi.  Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda ne bolatynyn aǵartýshy Ybyraı Altynsarın: «…eger qolǵa túse qalsa aıyp tóletetin, tipti qamshylap sabap ta jiberetin» dep jazǵan. Bolmasa qyzdyń baýyrlary beımezgil kelgen kúıeý jigittiń jazasyn tarttyratyn bolǵan.

Ǵalym G.A. Meırmanova, jigittiń uryn barý aralyǵy 40 kúnnen aspaýy kerek, ári jeti kúnnen kem bolmaýy shart dep naqty kórsetken.  Eger jigit óziniń bul mindetin oryndamasa óz rýynyń qyzdary ázil-shyny aralas uryp-soǵyp, uryn barý mindetin atqarýy kerek ekenin eske salyp otyratyn.

Jastardyń kezdesýi túrli jaǵdaıda iske asatyn. Qyz aýylyna alǵash ret kelgende kúıeý jigit aldymen dostarymen birge óziniń atyn jiberetin bolǵan. Attyń shylbyryna tek qalyńdyqtyń sińlisi, nemesi týysqanynyń qoly ǵana tııýge ruqsat etiletin. Kúıeý jigittiń atyn baılaǵany úshin oǵan «atbaılar» syılyǵy beriletin. Ybybraı Altynsarınniń jazýy boıynsha, qalyńdyqtyń aýylynyń syrtynda kúıeý jigit pen onyń dostary úshin bólek kıiz úı tigilip, sol jerde  «Uryn toı» ótkizilgen.

Kúıeý jigitke úlkenderdiń kózine túsýge bolmaıtyn. Úılengenge deıin qalyńdyǵynyń jasy úlken týysqandarynyń kózine kezdeısoq túsip qalǵan kúıeý jigit tyǵylyp qalýy, álde qashyp ketýi tıis bolǵan. Bul osy salttyń jastardyń júzdesýine resmı ruqsattyń bolmaǵynynyń belgisi. Bul qyz jaqtyń bolǵan nárseni bilse de baımaǵansyǵanyn bildiredi.

Bundaı jaǵdaıda ádette qyzdyń ata-anasy erte jatyp qalatyn. Al jeńgeleri qalyńdyqty kórshi aýylǵa alyp ketetin. Sol jaqta eki jaqtyń ádeıi tartysy bolady. Sodan soń jeńgeler qalyńdyqty kúıeý jigitke ertip aparý kezinde túrli kedergiler jasaıtyn. Osy jaǵdaıda «entikpe», «shatyr baıǵazysy», «baldyz kórimdik», «ıt yryldar», «kempir óldi», «shashsıpatar», «kórpeqımyldatar», «saqtaý» syndy oıyn salttar jasalady. Mundaıda kúıeý jigit sózge kelmeı kóbinese aqsha berip qutylady. Qazaqta bul týraly: «At ólse de káde ólmeıdi»; «Qalyńsyz qyz bolsa da, kádesiz qyz bolmaıdy» degen áli kúnge deıin aıtylatyn maqal-mátelder bar.

Munyń ózi kúıeý jigittiń aýyl jastarymen tez til tabysyp, jaqyndasa túsýine sebin tıgizedi.

Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezuly «Abaı joly»  shyǵarmasynda qazaq halqynyń osy bir «Uryn barý» dep atalatyn aıshyqty saltyn sýretteýge toǵyz bet arnaǵan. Men tómende sodan qysqasha úzindi keltirdim:

«Eki jeńge aqyryn kúlisip kep, Abaı men Dildániń aldyna qarsy otyryp, ekeýiniń de oń qoldaryn alyp, birine-birin ustattyrdy.

Eki qoldyń arasynda sýsyldaǵan jibek júr. Sol arqyly ustatady eken. Abaı Dildányń saýsaqtaryn kóbirek ustap qap edi. Aldynda otyrǵan bir jeńge aqyryn mysqyldap, Abaıdyń qolyn tarta berip:

– Toqta, jabysyp qapsyń ǵoı! Beri kel! Shash sıpa! – dedi. Jaqyn otyrǵan qyzdar kúlisip jiberdi. Jeńge Abaıdyń qolyn ózi kóterip aparyp, Dildániń arqasyndaǵy qos burymyna tıgizdi. Áli de Abaı qolynyń astynda jańaǵy jibek júr. Sol jibekpen Abaı bir-eki ret sıpap ótti.

Qol ustatý, shash sıpaý degen ataqty yrymdar osy. Shash sıpardyń aldynda kúıeý jaqtan beriletin úlken syıy bolady. Jańaǵy Abaıdy mysqyldaǵan ashyq jeńge sol shash sıpardy Uljannan bir sybaǵa ǵyp alǵan eken.

…Abaı áli kúnge deıin Dildámen til qatysqan joq. Bir-biriniń júzderin de jaqsylap kórisken joq. Jalǵyz-aq esikten kelip, shymyldyq ishine kirip, Abaı qasyna otyra bererde ǵana Dildá óz betin ashpaı, Abaıdy syǵalap kórip qalǵan. Onda da bir-aq sátke kórgen.

Úı ishi seıile bere, jańaǵy shash sıpardy alǵan jeńge Abaıǵa:

– Já, biz endi tósek jaılaımyz. Sen biraz tysqa shyǵyp, seıilip kel! – dedi.

Abaı, bógelgen joq, atyp turyp, tysqa shyǵyp ketti. Úı mańynan barlyq jurt arylypty. Abaı jalǵyz. Tún jaryq emes, bulty bar ma, tastaı qarańǵy eken. Kúıeý jigit japa-jalǵyz aıańdap, uzańqyrap bara jatty».

«Uryn barý» qazaq salttarynyń tereń mazmundy ári aıshyqty salttarynyń biri.

Berdaly OSPAN.

“ADYRNA” ulttyq portaly

 

Pikir jazý

Pochta jarııalanbaıdy. Tańdaýly óristi toltyryńyz *

*

x

Check Also

Án arnaý – qazaqtyń baıyrǵy salty

Qazaq rýhanı mádenıetinde ózindik salttary bar saz óneriniń alatyn orny zor. Sondaı salttardyń biri — ...