Home » ايدارلار » اتا ءداستۇردى جالعاستىرايىق » «ۇرىن بارۋ» قازاق ۇلتىنىڭ تاربيەلىك ماڭىزى تەرەڭ سالتى

«ۇرىن بارۋ» قازاق ۇلتىنىڭ تاربيەلىك ماڭىزى تەرەڭ سالتى

قۇدا ءتۇسۋ مەن تويدىڭ اراسىندا كۇيەۋ جىگىت قالىڭدىعىنىڭ اۋىلىنا باراتىن بولعان. بۇنى قازاقتا «ۇرىن بارۋ» دەپ اتايدى. وسى سالت تۋرالى ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەز ۇلى «اباي جولى» رومانىندا: «ابايدىڭ بۇل كەلىسى ۇرىن كەلۋ دەپ، جىرتىس سالا كەلۋ دەپ، كەيدە ەسىك كورە كەلۋ، قول ۇستاۋ دەپ تە اتالادى. وزگە كەلىستەردەي ەمەس، كۇيەۋ بۇل جولى، العاشقى كۇندەردە تالاي نارسەگە كوندىگە ءبىلۋ كەرەك. سول وزگەشەلىكتىڭ ۇلكەنى – قالىڭدىقتى كورسەتپەۋ».

جالپى، “ۇرىن كەلۋ” سالتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى كوپ ەكەن. بارلىق جەردە بىركەلكى وتە بەرمەيدى ەكەن. دەگەنمەن مڭىزى ءبىر.

«ءولى-ءتىرى» اتتى ءجون-جورالعىسىن جاساپ ءبىر مالدى اپارىپ ارۋاقتارعا قۇرباندىق شالعان سوڭ كۇيەۋ جىگىتتىڭ قالىڭدىعىنىڭ اۋىلىنا بارۋىنا بولادى. وسىعان بايلانىستى: «ءولى-ءتىرى كەلگەن سوڭ، ءولى كۇيەۋ جاتپايدى» دەگەن ءسوز دە بەكەر ايتىلماعان. دەگەنمەن، «ۇرىن بارۋ» قىز اكەسىنىڭ سىي-سياپاتقا كوڭىلى تولىپ ريزاشىلىعىن العانعا دەيىن رۇقسات ەتىلمەيدى.  بۇلاي بولماعان جاعدايدا نە بولاتىنىن اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين: «…ەگەر قولعا تۇسە قالسا ايىپ تولەتەتىن، ءتىپتى قامشىلاپ ساباپ تا جىبەرەتىن» دەپ جازعان. بولماسا قىزدىڭ باۋىرلارى بەيمەزگىل كەلگەن كۇيەۋ جىگىتتىڭ جازاسىن تارتتىراتىن بولعان.

عالىم گ.ا. مەيرمانوۆا، جىگىتتىڭ ۇرىن بارۋ ارالىعى 40 كۇننەن اسپاۋى كەرەك، ءارى جەتى كۇننەن كەم بولماۋى شارت دەپ ناقتى كورسەتكەن.  ەگەر جىگىت ءوزىنىڭ بۇل مىندەتىن ورىنداماسا ءوز رۋىنىڭ قىزدارى ءازىل-شىنى ارالاس ۇرىپ-سوعىپ، ۇرىن بارۋ مىندەتىن اتقارۋى كەرەك ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىراتىن.

جاستاردىڭ كەزدەسۋى ءتۇرلى جاعدايدا ىسكە اساتىن. قىز اۋىلىنا العاش رەت كەلگەندە كۇيەۋ جىگىت الدىمەن دوستارىمەن بىرگە ءوزىنىڭ اتىن جىبەرەتىن بولعان. اتتىڭ شىلبىرىنا تەك قالىڭدىقتىڭ ءسىڭلىسى، نەمەسى تۋىسقانىنىڭ قولى عانا تيۋگە رۇقسات ەتىلەتىن. كۇيەۋ جىگىتتىڭ اتىن بايلاعانى ءۇشىن وعان «اتبايلار» سىيلىعى بەرىلەتىن. ىبىبراي ءالتىنساريننىڭ جازۋى بويىنشا، قالىڭدىقتىڭ اۋىلىنىڭ سىرتىندا كۇيەۋ جىگىت پەن ونىڭ دوستارى ءۇشىن بولەك كيىز ءۇي تىگىلىپ، سول جەردە  «ۇرىن توي» وتكىزىلگەن.

كۇيەۋ جىگىتكە ۇلكەندەردىڭ كوزىنە تۇسۋگە بولمايتىن. ۇيلەنگەنگە دەيىن قالىڭدىعىنىڭ جاسى ۇلكەن تۋىسقاندارىنىڭ كوزىنە كەزدەيسوق ءتۇسىپ قالعان كۇيەۋ جىگىت تىعىلىپ قالۋى، الدە قاشىپ كەتۋى ءتيىس بولعان. بۇل وسى سالتتىڭ جاستاردىڭ جۇزدەسۋىنە رەسمي رۇقساتتىڭ بولماعىنىنىڭ بەلگىسى. بۇل قىز جاقتىڭ بولعان نارسەنى بىلسە دە بايماعانسىعانىن بىلدىرەدى.

بۇنداي جاعدايدا ادەتتە قىزدىڭ اتا-اناسى ەرتە جاتىپ قالاتىن. ال جەڭگەلەرى قالىڭدىقتى كورشى اۋىلعا الىپ كەتەتىن. سول جاقتا ەكى جاقتىڭ ادەيى تارتىسى بولادى. سودان سوڭ جەڭگەلەر قالىڭدىقتى كۇيەۋ جىگىتكە ەرتىپ اپارۋ كەزىندە ءتۇرلى كەدەرگىلەر جاسايتىن. وسى جاعدايدا «ەنتىكپە»، «شاتىر بايعازىسى»، «بالدىز كورىمدىك»، «يت ىرىلدار»، «كەمپىر ءولدى»، «شاشسيپاتار»، «كورپەقيمىلداتار»، «ساقتاۋ» سىندى ويىن سالتتار جاسالادى. مۇندايدا كۇيەۋ جىگىت سوزگە كەلمەي كوبىنەسە اقشا بەرىپ قۇتىلادى. قازاقتا بۇل تۋرالى: «ات ولسە دە كادە ولمەيدى»; «قالىڭسىز قىز بولسا دا، كادەسىز قىز بولمايدى» دەگەن ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلاتىن ماقال-ماتەلدەر بار.

مۇنىڭ ءوزى كۇيەۋ جىگىتتىڭ اۋىل جاستارىمەن تەز ءتىل تابىسىپ، جاقىنداسا تۇسۋىنە سەبىن تيگىزەدى.

قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەز ۇلى «اباي جولى»  شىعارماسىندا قازاق حالقىنىڭ وسى ءبىر «ۇرىن بارۋ» دەپ اتالاتىن ايشىقتى سالتىن سۋرەتتەۋگە توعىز بەت ارناعان. مەن تومەندە سودان قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىردىم:

«ەكى جەڭگە اقىرىن ك ۇلىسىپ كەپ، اباي مەن ءدىلدانىڭ الدىنا قارسى وتىرىپ، ەكەۋىنىڭ دە وڭ قولدارىن الىپ، بىرىنە-ءبىرىن ۇستاتتىردى.

ەكى قولدىڭ اراسىندا سۋسىلداعان جىبەك ءجۇر. سول ارقىلى ۇستاتادى ەكەن. اباي ءدىلدانىڭ ساۋساقتارىن كوبىرەك ۇستاپ قاپ ەدى. الدىندا وتىرعان ءبىر جەڭگە اقىرىن مىسقىلداپ، ابايدىڭ قولىن تارتا بەرىپ:

– توقتا، جابىسىپ قاپسىڭ عوي! بەرى كەل! شاش سيپا! – دەدى. جاقىن وتىرعان قىزدار ك ۇلىسىپ جىبەردى. جەڭگە ابايدىڭ قولىن ءوزى كوتەرىپ اپارىپ، ءدىلدانىڭ ارقاسىنداعى قوس بۇرىمىنا تيگىزدى. ءالى دە اباي قولىنىڭ استىندا جاڭاعى جىبەك ءجۇر. سول جىبەكپەن اباي ءبىر-ەكى رەت سيپاپ ءوتتى.

قول ۇستاتۋ، شاش سيپاۋ دەگەن اتاقتى ىرىمدار وسى. شاش سيپاردىڭ الدىندا كۇيەۋ جاقتان بەرىلەتىن ۇلكەن سىيى بولادى. جاڭاعى ابايدى مىسقىلداعان اشىق جەڭگە سول شاش سيپاردى ۇلجاننان ءبىر سىباعا عىپ العان ەكەن.

…اباي ءالى كۇنگە دەيىن دىلدامەن ءتىل قاتىسقان جوق. ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇزدەرىن دە جاقسىلاپ كورىسكەن جوق. جالعىز-اق ەسىكتەن كەلىپ، شىمىلدىق ىشىنە كىرىپ، اباي قاسىنا وتىرا بەرەردە عانا ءدىلدا ءوز بەتىن اشپاي، ابايدى سىعالاپ كورىپ قالعان. وندا دا ءبىر-اق ساتكە كورگەن.

ءۇي ءىشى سەيىلە بەرە، جاڭاعى شاش سيپاردى العان جەڭگە ابايعا:

– ءجا، ءبىز ەندى توسەك جايلايمىز. سەن ءبىراز تىسقا شىعىپ، سەيىلىپ كەل! – دەدى.

اباي، بوگەلگەن جوق، اتىپ تۇرىپ، تىسقا شىعىپ كەتتى. ءۇي ماڭىنان بارلىق جۇرت ارىلىپتى. اباي جالعىز. ءتۇن جارىق ەمەس، بۇلتى بار ما، تاستاي قاراڭعى ەكەن. كۇيەۋ جىگىت جاپا-جالعىز اياڭداپ، ۇزاڭقىراپ بارا جاتتى».

«ۇرىن بارۋ» قازاق سالتتارىنىڭ تەرەڭ مازمۇندى ءارى ايشىقتى سالتتارىنىڭ ءبىرى.

بەردالى وسپان.

“ادىرنا” ۇلتتىق پورتالى

 

پىكىر جازۋ

پوچتا جاريالانبايدى. تاڭداۋلى ءورىستى تولتىرىڭىز *

*

x

Check Also

ءان ارناۋ – قازاقتىڭ بايىرعى سالتى

قازاق رۋحاني مادەنيەتىندە وزىندىك سالتتارى بار ساز ونەرىنىڭ الاتىن ورنى زور. سونداي سالتتاردىڭ ءبىرى — ...