• Қазақ
  •   
  • Qazaq
  •   
  • قازاق
  •   
    Home » ايدارلار » جەتى قازىنا » قىران بۇركىت نەگە ازايىپ بارادى؟

    قىران بۇركىت نەگە ازايىپ بارادى؟

    كوگىمىزدە قالىقتاعان بۇركىت ءبىزدىڭ قازاققا ەجەلدەن ەتەنە قۇستاردىڭ بىرىنە اينالعان. كونە زاماننان ساياتشىلىق ونەردى جانىنا سەرىك ەتكەن بابالار ونى باعالاي ءبىلدى. اينالانى اق ۇلپا قار جامىلعان ۋاقىتتى قازەكەم قانسونار دەيدى. ءدال وسى شاقتا جۇگىرگەن اڭعا بۇركىت سالۋ ادامعا ەرەكشە اسەر ەتەرى داۋسىز. دەيمىز-اۋ… وسىنداي كوڭىلگە كورىكتى ويدى قوناق ەتەر كورىنىستىڭ قازىر وتكەن شاققا اينالعانى وكىنىشتى-اق. بۇگىندە ساياتشىلىق ونەردى شاعىن عانا توپ جانىنا سەرىك ەتىپ ءجۇر. قالعان قانداس باۋىرلار اراسىندا ونىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنى دە كەزدەسەدى. ودان قالدى، بۇركىت قۇسىنىڭ ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەنىن بىرەۋ ءبىلىپ، بىرەۋ بىلمەس. قالاي دەسەك تە، ونىڭ سانى ازايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ جانىنا جاقىن قاسيەتتى قۇستىڭ وسىلايشا ادامدار تاراپىنان ايالى الاقان، جىلى پەيىل جانە ءتيىستى قامقورلىق كۇتىپ جۇرگەنىن ەشكىم دە قاپەرگە الىپ جۇرگەن جوق سەكىلدى.

    قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرىنان دا كەز­دەسەتىن بۇركىت كەزىندە ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە، سىر بويىندا، الاتاۋ جانە التاي تاۋلارىنىڭ بوك­تەرىندە كوزگە ۇشى­راسقان. قازىر شە؟ كەيدە اسپان استىنان ءبىردى-ەكىلى بۇركىتتى كورە قالعان جاع­دايدا جانىمىز جادىراپ سالا بەرەدى. الايدا ولاردىڭ سانى بۇرىنعىداي ەمەس، بىر­نەشە ەسەگە كەمىپ كەتكەن سەكىلدى. قۇستار الەمىنىڭ قىر-سىرىنا قانىق ورنيتولوگ عالىم­داردىڭ ءوزى تۋعان توپىراقتاعى بۇركىت قۇسىنىڭ سانى قان­شا ەكەنىن شوتقا قاعىپ ايتا المايدى. ولار­دىڭ بولجا­مىن­شا، ونىڭ سانى بىرنەشە جۇزدەن اس­پايدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ وعان دەگەن سەل­قوس كوزقاراسىمىزدى ايعاق ەتەدى.

    بۇركىتتەر سانى نەگە ازايىپ كەتتى؟ وعان ەندى-ەندى عانا جاۋاپ ىزدەي باستادىق. كەزىندە بۇل ماسەلەگە ەشكىم نازار سالا قويمادى. جا­نىنا جاقىن ساياتشىلىق ونەردى قازەكەم 90-جىلدارعا دەيىن دە جوعالتا قويعان جوق. ءبىر قى­زىعى، ۇلتتىق ۇعىمعا قايشى كەلەتىن تالاي ارەكەت جاساعان كەڭەس وداعىنىڭ شەندى-شەك­پەندىلەرى وعان توقتاۋ سالمادى. سول كەزدىڭ وزىندە بۇركىتتى قولعا ۇيرەتىپ، قۇس سالۋعا قۇ­لىق­تى بولعان جان­دار از كەزدەسپەدى. دەگەنمەن وسى ءبىر كەزەڭدەردە بۇركىتتىڭ سانىن ساقتاۋعا ەش­قانداي ءمان بە­رىل­مەگەن. ونى زاڭسىز اۋ­لاۋ­شىلار كوبەيىپ كەتتى. بالكىم، ولار كيەلى قۇستى شەتەل اسىرىپ، قىرۋار قارجى تاپقان شىعار. ايتەۋىر، تابيعاتتىڭ قۇندى دۇنيەسىنە كوز جۇما قاراۋ جاعدايى ورىن الدى. ودان قالدى، قولدا ءوسىرۋ ءۇشىن ۇيادان با­لا­پانداردى الۋ كوبەيىپ كەتتى.

    بۇل دا بۇركىتتىڭ ەسەپسىز كەمۋىنە از اسەر ەتكەن جوق. دالاعا تاستال­عان ۋلانعان جەم­دەر دە ولاردىڭ قىرىلىپ قا­لۋىنا الىپ كەل­دى. سون­داي-اق، ولاي-بۇلاي تار­تىل­عان ەلەكتر سىم­دارىنا شىرمالىپ، تالاي بۇر­كىت قۇربان بول­دى. بۇدان باسقا دا سەبەبى جوق ەمەس. وكىنىشكە قاراي، سول كەزدە بۇل جاعداي ەشبىر پەندەنى ەلەڭ ەتكىزبەدى. قازىر دە سا­ناۋ­لى عانا ادامدار بولماسا، بۇركىتتى قور­عاۋعا الۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەن جان­داردىڭ سانى كەم.

    ورازحان ايداروۆ، قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى:

    – وسىدان 40-50 جىل بۇرىن قازاق دا­لا­سىنىڭ كەز كەلگەن بولىگىنەن اتال­مىش قۇستى ءجيى كەزدەستىرەتىن ەدىك. ونى ءبىزدىڭ سىر ولكەسىنەن دە تالاي مارتە كوزىمىز شالعان. تابيعات تىلسىمىن تە­رەڭ تۇسىن­گەن كىسىلەر وعان كوزدىڭ قارا­شى­عىنداي قا­راپ، ولاردىڭ ءجونسىز اۋلان­باۋىن قاتاڭ قاداعالايتىن. وكى­نىش­تىسى، مۇنداي كوزقاراس سوڭعى 25-30 جىل­دا مۇلدەم ەسكە­رىلمەي كەلدى. ماسە­لەن، قازىرگى كۇنى «قىزىل كىتاپقا» ەنگى­زىلگەن اڭ مەن قۇس­تار­دىڭ ازايىپ كەتۋىنە وسىنداي جايلار اسەر ەتتى ەمەس پە؟ بۇركىت تە سونداي سال­قىن كوزقاراستىڭ سال­دارىنان ەسەپسىز ازايىپ كەتتى. ءبىزدىڭ وڭىردە كەزىندە اتاعى شىققان كوپتەگەن قۇسبەگىلەر بولعان. قازىر ولاردى ەمگە ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ. قازاقىلىق قايماعى بۇزىلماعان وڭىردە سايات­شى­لىق ونەردىڭ ءوزى دە اياق­استى بولىپ قال­دى. جالپى، بۇل ونەر تەك قۇستى اڭعا سالۋ­مەن شەكتەلمەيدى عوي. سول ارقىلى بۇر­كىتتى قالاي باپتاۋ كەرەك، ولاردى قالاي ساقتاۋ كەرەك دەگەن ما­سەلەلەر ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتاتىن.

    راس، قازەكەم ساياتشىلىقتى دا ۇمىت قال­دىرىپ بارادى. الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى نۇرا اۋىلىندا جالايىر شورا مەكتەبى جۇمىس جاسايدى. وندا جاس بۇركىتشىلەر مەكتەبى تۇساۋىن كەسكەن. ال ەلىمىزدىڭ قالعان ايماقتارىندا ءبىر-ەكىلى قۇسبەگىلەر بار. ولاردىڭ ءوزى جاسى كەلىپ قالعان ادامدار. جالپى، كەز كەلگەن ادام قۇسبەگى بولا المايدى. ونىڭ دا ۇي­رە­نەتىن تۇستارى از ەمەس. وسىنىڭ سال­دا­رىنان بۇگىنگى ۇرپاق اتا-بابانىڭ ەجەلگى كەزەڭنەن بەرگى جان سەرىگىنە اينالعان سايات ونەرىن ۇمىتا باستادى.

    تاريحي دەرەكتەردە جوشى حاننىڭ 3 مىڭ­­نان استام بۇركىتشىسى بولعانى ايتى­لادى. تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ بارلىعى دەر­لىك اينالىسقان ساياتشىلىق وسىلايشا قازىرگى كۇنى كوزدەن عايىپ بولىپ بارادى دەسەك تە بولادى. ءاربىر حالىقتىڭ بولمىس-ءبىتىمى ۇلتتىق ۇستىنىنان ايقىندالادى. ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇپ-تامىرىمىز سا­نال­عان قانشاما قۇندىلىققا كوڭىل بول­مەي جۇرگەنىمىز ويعا قالدىرادى.

    تەگەۋرىنى مىقتى بۇركىت سەكىلدى تالاي جىرتقىش قۇستار قازاق دالاسىنىڭ ءمانى دە، ءسانى دە ەمەس پە ەدى؟..


    ءادىلجان ۇمبەت، قىزىلوردا وبلىسى، «الاش ايناسى».

    پىكىر جازۋ

    پوچتا جاريالانبايدى. تاڭداۋلى ءورىستى تولتىرىڭىز *

    *

    x

    Check Also

    قازاقتى تازىسىنان ايىرۋ تەگىنەن ايىرۋمەن بىردەي

    «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، بابامىز جەتى قازىنانىڭ ءبىرى رەتىندە قۇرمەتپەن قاراعان تازىنى كەيبىر اتالارىمىز يتكە ...