• Қазақ
  •   
  • Qazaq
  •   
  • قازاق
  •   
    Home » Aıdarlar » Saıasat » Oljas Ábil: Orystildi qandastar óte qıyn jaǵdaıda qalyp otyr

    Oljas Ábil: Orystildi qandastar óte qıyn jaǵdaıda qalyp otyr

    Buryn orystildi tarıhı toptarda posttar jazyp júrgenimde ol jerde biraz oqyrmandarym ol posttardy japatarmaǵaı talap alyp ketip jatatyn. Men ol toptarda qazaq tarıhyndaǵy kóptegen el bilmeıtin derekterdi salyp taldap otyratynmyn. Sony oqyp álgi oqyrmandarym kádimgideı ájeptáýir marqaıyp, rýhtanyp qalatyn. Qazekeńniń asqaq tarıhynan syr shertsek, sol jandaryna maıdaı jaǵatyn edi. Sol kezde birshama dostar taptym. 
    Keıin men tolyq qazaq tiline kóship, bergi betke aýyp ketkesin, olar meniń qazaqshamdy túsinińkiremeı kómeskilenip qala berdi. Olardyń jandary qazaq bolǵanymen tilderi bóten bolǵasyn olarǵa ras qıyn eken, sony túsindim, til degen úlken rýhanı shekara eken jalpy, ony da túsindim.
    Jalpy, bizdiń orystildi qandastarymyz qazir óte qıyn jaǵdaıda qalyp otyr. Ony bulardyń birazy pańdanyp moıyndaǵysy kelmeıdi, biraq sanalylary buny túsindi. О́zderiniń ıa orys ıa qazaq emes ekendigin olardyń kóbi ishteı biledi jáne onyń ústine biz de “til”, “til” dep talapty kúsheıtip tópelep áketip baramyz. Sońǵy kezde aramyz qatty ashylyp ketti. Bizdiń eki túrli halyq ekenimiz aıdaı anyq bola bastady. Men tipti osy áleýmettik jelide eki jaqtan qatty jaýyqqan sózder oqımyn.
    Menińshe, osy jerde memleketimizdiń dińgegi – qazaqtildi qazaqtar qatty oılanýy kerek. Olardyń aldynda “biz osy ózgetildi baýyrlarymyzǵa qol sozyp olardy baýyrǵa basamyz ba, álde keýdesinen ıterip keri qýamyz ba” degen tańdaý tur jáne bul tańdaýdyń taǵdyryn “kamera ustaǵan til janashyrlary” emes qazaqtyń ózi sheshkenin qalar edim.
    Bul máselege strategııalyq turǵydan qarasaq aınalamyz tolǵan dushpan, qytaı – orysy saıda , arapqa eltigender de óz ishimizde yrǵyn, basqa da ıdeıalyq adasqan qazaq kóp. Endi osylardyń sapyna taǵy da bir jaý legin qosamyz ba, osy qalaı bolady?
    Baıaǵyda amerıkandyq qaranásildi halyqtyń uly oıshyly aǵartýshysy Býker Tı Vashıngton óz qara halqyn aǵartamyn dep júrip shashy aǵaryp bylaı degen eken “shirkin, bizdiń qara halyqqa aq tústi baýyrlar kómek qolyn sozsa bul qandaı ıgilik bolar edi, aqnásildilerdiń aldynda bizge qarasty tek eki ǵana tańdaý tur, onyń biri – aq bilektiń bizge járdemshi bop sozylýy, nemese bizdi keri quzǵa ıtermeleýi” degen eken. Amerıkandyqtar uly halyq qoı, olar óz qatelerin túsinip aqyr aıaǵy qarataban afroamerıkandyqty baýyryna basý úshin kóp is tyndyrdy, tyndyryp ta keledi, olardan prezıdent te qoıdy. Bular túbi osy betterimen bir halyq bolady, oǵan kúmánim joq.
    Al bizdiń qazekeń ózgetildi baýyrynyń taǵdyryn osylaı parasatyna salyp sheshe ala ma eken, bunyń aqyry qalaı bolady, biz túbi eki jarty bir bútin bir halyq bop qalyptasa alamyz ba, analardan biz túbi tolyqqandy qazaq jasaı alamyz ba álde bizdiń aǵaıyndar júıkesi syr berip kúnderdiń kúninde “orysyńa ket” dep tońq ete qalyp óre túregele me? Bundaı shalt qımyldyń arty eshqandaı jaqsylyqpen aıaqtalmaıtyny da belgili.
    Taǵy bir qosarym, Jazıra arap elderinde, araptar ıslamnyń shıǵa tarmaǵyn ustanatyn sheıit araptardy ózderiniń ıdeologııalyq, ulttyq, mádenı salalaryndaǵy jaýapty oryndarǵa, kúlli araptyń taǵdyryn sheshetin jaýapty isterge jolatpaıdy eken, bul araptar, anaý qany arap bolǵanymen senimi bólek baýyrlaryna ishteı senbeıtin bolar….
    Sizderge qaıdam, al maǵan araptyń osy mysaly unaıdy. Baýyrdyń aty baýyrmen, biraq orystildi qandastarymyzǵa ulttyq máselelerge qatysty salalardy amanattap, jalpy qazaq taǵdyryn ustatýǵa bolmaıdy, men de senbeımin.


    Oljas ÁBIL,

    FB-taǵy paraqshasynan

    6 pikir

    1. Tóreǵalı qazıev

      Adasyp júrsiń, Oljas inim! Evreı halqy, sany qazaqtan aspasa da, búkil álemdi ýysynda ustap júr… Eki júz mılon arap birin biri qyryp jatyr… Sonda on bes mılon evreı júz tilde sóıleıdi, birin biri ıtermeıdi. bárin biriktiretin kitaby bar, Tora. Qazaqty biriktirgiń kelse, Qazaqnamany jaz! Birin biri qyryp jatqan araptan úlgi alma… Tóreǵalı Qazıev. Internette meniń jazǵandarym bar, oryssha, Orymbordan keldim, Elıý toǵyz jasymda ana tilime úırene bastadym. Qazir jetpis astym. Qazaq eli jasasyn! Toregalı Kazıev. Kazah derjal na plechah Nebo degen maqalamdy oqy Internette!

    2. Tóreǵalı qazıev

      Iıa, avtordyń jaýaby qandaı bolady eken?

    3. Tóreǵalı qazıev

      Myna maqalany dıversııa retinde qaraýǵa bolady, az qazaqty toptopqa bólshektep, so toptar dy samoızolıaııaǵa ushyratyp, birtindep joıǵysy keletin jaý dyń oıyna uqsaıdy…

    4. Tóreǵalı qazıev

      Bundaı maqalalardy aspannan qulaǵan ıdealıster jazady. Dıvanda jatyp, aıǵa qarap. úkimetti jamandaıdy, anany istemedi, mynany istemedi dep… Sonda óziń be, osyndaıdy aıtatyndar ma,otyz jyl ne istedińder? О́mir shaıqas qoı, so shaıqasqa tasadan qaraýdy qazaqshylyq sanaısyń ba? О́ziń qansha adamdy ana tilge úırettiń? Osy otyz jylda sendeı ózin ultshyl sanaıtyndar júz myń adam bir jylda árqaısysy úsh kisini ana tilge úıretse, toǵyz mılon adamdy saıratady ǵoı, elimizde qazaq tilin bilmeıtin eshkim qalmas edi. Osy volonter tobyn quryp jasaı ber, eshkim saǵan kedergi emes, saǵan qarap, basqalar qosylar… Jylaýyqtar kóp, isteri joq. Buny men teorııalyq túrde aıtyp otyrǵan joqpyn, On segiz jyl Orymbor oblysynyń Aqbulaq aýdanynda qazaq-tatar uıymynyń tóraǵasy boldym. 1989 jyly aýdanymyzda úsh mektepte qazaq tilin ashtyq, ekinshi jyly on mektepte. Raıkomnyń tirisinde meshit ashtyq, soǵan eki jyl shaıqastyq. Tasadan aıtýshylar kóp, Tóreǵalı, meshit ashsań syıyr berem meshitke deıtinder boldy, biraq jınalysqa kelmeıdi, kelse úni joq, raıkomnan qorqady. Toǵyz jarym myń qazaqtan bir de aqsaqal adam tabylmady, jınalystarda qarttardyń daýysyn jetkizýge, seksendegi tatar aqsaqaly turyp aıtty, nado pısat v Moskvý, chtoby vernýlı pod mechet otobrannye bolshevıkamı ý mýsýlman zdanııa, men Aınalaıyn, Aqbulaq degen kitabymda bir glavany so kisige arnadym, Prınıpıalnost Safıýlly Garıfýllına dep. Aýdandyq Naýryz ótkizgende raıkom sovhoz-kolhoz basshylaryna prıkaz berdi, aqsha kómek Naýryzǵa bermeńiz dep. Biraq Qadyrǵalı Halnıazov, Mıhaıl Golota, Seılhan Amanjýrov, Izbergen Jýkýsov, Jumabaı Argýpov degen basshylar qarjylyq kómekterin aıamady, Naýryzǵa eki myń adam keldi. Konert ótip jatqanda Dom Kýltýrany4 ortasynda raıkomnyń prostıtýtkalary pojar uıymdastyrdy, telekameralardyń kózinde. Biraq orymbordyń jýrnalısteri biziń jaqta boldy, qazaqtyń kúshti meıramyn oblysta da, Máskeý teledıdarynda jaqsy kórsetti, tútinsiz-shýsyz… Sonda raıkom prostıtýtkalary ana tilde oqyǵandar, orekeńnen qorqatyndar. Bastyqtarymyzǵa unasaq boldy degender… Biz olarǵa iske qosylyńyzdar desek, óz otbasym qazaq tilin biledi, so bizge jetedi dep qashady-aý tyrym tyraqaı. Al, ózim de, qasymdaǵylar da ana tilde oqymadyq aı. Kitap, oqýlyqtardy ár muǵalim ózi tabady, Aqtóbeden, Orymborlyk Azamat degen jigit eki myń oqýlyq Aqtóbeden alyp kele jatqanda tamojnıada toqtatty, teksterdi orys tiline aýdaryp berińizder dep birneshe jyl so tamojnıada kitaptardy ustady. Báriń aıtýǵa bu jerde aıta almaspyz, keregin túsingen shyǵarsyz. Jylaýyqtan bala týmaıdy. Tilderi kóshedeı aramtamaqtar isti alǵa jyljytpaıdy. Tek is isteıtinder qazaqtyń armanyn oryndaıdy. Alǵa, qaıran qazaǵym-aý!

    5. Tóreǵalı qazıev

      Shaıqasta sekýnd saıyn jaǵdaı ózgerip turady, dıvannan synaýshylarǵa ony bilý qaıda?.. Áne, byltyr Máskeý “otmenıl obıazatelnost ızýchenııa rodnogo ıazyka v avtonomnyh respýblıkah”!.. Mıtıngter bastalyp edi, biraq ulttyq bıýrokratııalar Tatarstan, Bashqortstan, t.b. jerlerde, halyqtaryn sabyrǵa shaqyrdy, qazirgi kúrdeli jaǵdaıda ishki soǵys bastamaý úshin… Al, avtonomııasy joq ulttardyń tilderi qandaı halde deısiz?,, 1989 jylyna oralsaq, bizde kadr rezervi boldy. Aqbulaqta 1971 jylyna deıin qazaq pedýchılıщesi istedi, sonyń túlekteriniń kóbisi 1989 jyly elıý jas shamasynda boldy. Orymbor oblysyn jetisegiz jyldaı solar jáne Oral pedınstıtýtyn burynda bitirgender qazaq tili kadrlarmen qamtamatty. Aǵaapalarymyz pensııaǵa ketetinin bilip, 1992 jyly alty balamen Almatyǵa attandym, biraq dym shyqpady, almatynyń ashkózderi bizdiń qaltalarymyzǵa qarady, olarǵa qazaq tili kerek pe? Aqtóbege úsh aýdannyń on bir balasyn apardym, toǵyzyn aldyaý oqýǵa, kazahskıı ıazyk v rýsskoı shkole mamandyǵyna, rektor Muhtar Arynov degen qazaq ultynyń janashyry. Sonda emtıhan qabyldaǵan doent maǵan aıtty, kimdi ákeldiń dep. Men oǵan, apaı dedim, on jyldan soń bular da bolmaıdy!.. Iıa, bizdiń abıtýrıenttnerimizdiń tilderi shamalaý ǵoı, biraq kózderi men júrekteri oqımyn dep janyp turdy… Oralǵa úsh qyzdy jiberdim, rektormen tek telefonmen sóılestim, kúshti adam eken, úsheýinde ınstıtýtqa aldy. Bes jyldan soń oqýdan kelgende, jaǵdaı ózgerip basqasha boldy, sol on ekiden tek ekeýi jumysqa ornalasty, shobenester tosqaýyl qoıdyaý, qazaq tiliniń obıazatelnostigi joq bolmaǵaǵasyn… Mine, qalyń el Qazaqstanymyzdy aıtasyz, sheteldegi she… Aǵa býyn pensııaǵa ketkesin, pán retinde berilgen qazaq tili fakýltatıvke kóshti, fızıkhımık ter endi tilge úıretetin jaǵdaı bastaldy… Al, birinshi býynnyń jumysynan mysal keltireıin. 1989 jyly qazaq tilin pán retinde aptada tórt sabaq bergen Pokrovka selosynda mektep dırektory Qonaqpaı Ramadanov aǵaı boldy, 1936 jylǵy. Pokrovkada qazaq elý paıyz, sonda orysýkraın balalary da qazaq tilin toqydy! Qonaqpaı aǵaı mektepte qazaq horyn qurdy, basshysy hordyń Elemısov degen jigit. So hor Orymbor oblysynyń aýyldaryn, qalalaryn aralaǵandarda, orystyń ıntellıgentteri tań qaldy, my ne znalı, chto ý kazahov takoı hor mojet byt dep!.. Naýryzda hor Týǵan jerim meniń Qazaqstanymdy hor aıtqanda zal búkil turyp ándegende zal jarlarynyń silkilegenin kórseńaý!.. Iıa, ótti zaman…

    6. Tóreǵalı qazıev

      Arap, orys, qytaı, batys arasynda bizge eshqandaı aıyrmashylyq joq, olardyń az halyqty simirý, sosyn sińbirý maqsaty bar, basqa oıyda joq. Túrki áleminiń músápirge aınalýy arapparsylarmen jaqyndasýdan bastaldy. Qazirgi jaǵdaıda bárimen jaqsy kórshi bolyp, eshkimdi jaý sanamaı, ózimizdiń birigýimizdiń jolyn oılaý, aılatásil izdeý, memleketimizdi qýattaý, ár qazaqtyń, ár túrkiniń júregine saı Qazaqnamany jazý kerek. Ultty bólshektiretin esekterge tyıym salý kerek, Ár qadamnyń aldynda oılanyp, aldaǵy strategııalyq maqsattarmen salystyrý kerek. O maqsattar qazaqtyń birligi, qazaq memleketiniń qýattylyǵy, álem halyqtarynyń arasyndaǵy durys ornymyz.

    Pikir jazý

    Pochta jarııalanbaıdy. Tańdaýly óristi toltyryńyz *

    *

    x

    Check Also

    “Sırııada birneshe otandasymyz ólim jazasyna kesilgen”. UQK

    Sırııaǵa barǵannan adam qaıta almaıdy. Qashpaq bolǵandar qatań jazalandy, keıbirin ólim jazasyna kesken. UQK-niń málimdeýinshe, ...