• Қазақ
  •   
  • Qazaq
  •   
  • قازاق
  •   
    Home » ايدارلار » ساياسات » ولجاس ءابىل: ءورىستىلدى قانداستار وتە قيىن جاعدايدا قالىپ وتىر

    ولجاس ءابىل: ءورىستىلدى قانداستار وتە قيىن جاعدايدا قالىپ وتىر

    بۇرىن ءورىستىلدى تاريحي توپتاردا پوستتار جازىپ جۇرگەنىمدە ول جەردە ءبىراز وقىرماندارىم ول پوستتاردى جاپاتارماعاي تالاپ الىپ كەتىپ جاتاتىن. مەن ول توپتاردا قازاق تاريحىنداعى كوپتەگەن ەل بىلمەيتىن دەرەكتەردى سالىپ تالداپ وتىراتىنمىن. سونى وقىپ الگى وقىرماندارىم كادىمگىدەي اجەپتاۋىر مارقايىپ، رۋھتانىپ قالاتىن. قازەكەڭنىڭ اسقاق تاريحىنان سىر شەرتسەك، سول جاندارىنا مايداي جاعاتىن ەدى. سول كەزدە ءبىرشاما دوستار تاپتىم. 
    كەيىن مەن تولىق قازاق تىلىنە كوشىپ، بەرگى بەتكە اۋىپ كەتكەسىن، ولار مەنىڭ قازاقشامدى تۇسىنىڭكىرەمەي كومەسكىلەنىپ قالا بەردى. ولاردىڭ جاندارى قازاق بولعانىمەن تىلدەرى بوتەن بولعاسىن ولارعا راس قيىن ەكەن، سونى ءتۇسىندىم، ءتىل دەگەن ۇلكەن رۋھاني شەكارا ەكەن جالپى، ونى دا ءتۇسىندىم.
    جالپى، ءبىزدىڭ ءورىستىلدى قانداستارىمىز قازىر وتە قيىن جاعدايدا قالىپ وتىر. ونى بۇلاردىڭ ءبىرازى پاڭدانىپ مويىنداعىسى كەلمەيدى، بىراق سانالىلارى بۇنى ءتۇسىندى. وزدەرىنىڭ يا ورىس يا قازاق ەمەس ەكەندىگىن ولاردىڭ كوبى ىشتەي بىلەدى جانە ونىڭ ۇستىنە ءبىز دە ء“تىل”، ء“تىل” دەپ تالاپتى كۇشەيتىپ توپەلەپ اكەتىپ بارامىز. سوڭعى كەزدە ارامىز قاتتى اشىلىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ەكى ءتۇرلى حالىق ەكەنىمىز ايداي انىق بولا باستادى. مەن ءتىپتى وسى الەۋمەتتىك جەلىدە ەكى جاقتان قاتتى جاۋىققان سوزدەر وقيمىن.
    مەنىڭشە، وسى جەردە مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاقتىلدى قازاقتار قاتتى ويلانۋى كەرەك. ولاردىڭ الدىندا ء“بىز وسى وزگەتىلدى باۋىرلارىمىزعا قول سوزىپ ولاردى باۋىرعا باسامىز با، الدە كەۋدەسىنەن يتەرىپ كەرى قۋامىز با” دەگەن تاڭداۋ تۇر جانە بۇل تاڭداۋدىڭ تاعدىرىن “كامەرا ۇستاعان ءتىل جاناشىرلارى” ەمەس قازاقتىڭ ءوزى شەشكەنىن قالار ەدىم.
    بۇل ماسەلەگە ستراتەگيالىق تۇرعىدان قاراساق اينالامىز تولعان دۇشپان، قىتاي – ورىسى سايدا ، اراپقا ەلتىگەندەر دە ءوز ىشىمىزدە ىرعىن، باسقا دا يدەيالىق اداسقان قازاق كوپ. ەندى وسىلاردىڭ ساپىنا تاعى دا ءبىر جاۋ لەگىن قوسامىز با، وسى قالاي بولادى؟
    باياعىدا امەريكاندىق قاراناسىلدى حالىقتىڭ ۇلى ويشىلى اعارتۋشىسى بۋكەر تي ۆاشينگتون ءوز قارا حالقىن اعارتامىن دەپ ءجۇرىپ شاشى اعارىپ بىلاي دەگەن ەكەن “شىركىن، ءبىزدىڭ قارا حالىققا اق ءتۇستى باۋىرلار كومەك قولىن سوزسا بۇل قانداي يگىلىك بولار ەدى، اقناسىلدىلەردىڭ الدىندا بىزگە قاراستى تەك ەكى عانا تاڭداۋ تۇر، ونىڭ ءبىرى – اق بىلەكتىڭ بىزگە جاردەمشى بوپ سوزىلۋى، نەمەسە ءبىزدى كەرى قۇزعا يتەرمەلەۋى” دەگەن ەكەن. امەريكاندىقتار ۇلى حالىق قوي، ولار ءوز قاتەلەرىن ءتۇسىنىپ اقىر اياعى قاراتابان افروامەريكاندىقتى باۋىرىنا باسۋ ءۇشىن كوپ ءىس تىندىردى، تىندىرىپ تا كەلەدى، ولاردان پرەزيدەنت تە قويدى. بۇلار ءتۇبى وسى بەتتەرىمەن ءبىر حالىق بولادى، وعان كۇمانىم جوق.
    ال ءبىزدىڭ قازەكەڭ وزگەتىلدى باۋىرىنىڭ تاعدىرىن وسىلاي پاراساتىنا سالىپ شەشە الا ما ەكەن، بۇنىڭ اقىرى قالاي بولادى، ءبىز ءتۇبى ەكى جارتى ءبىر ءبۇتىن ءبىر حالىق بوپ قالىپتاسا الامىز با، انالاردان ءبىز ءتۇبى تولىققاندى قازاق جاساي الامىز با الدە ءبىزدىڭ اعايىندار جۇيكەسى سىر بەرىپ كۇندەردىڭ كۇنىندە “ورىسىڭا كەت” دەپ توڭق ەتە قالىپ ورە تۇرەگەلە مە؟ بۇنداي شالت قيمىلدىڭ ارتى ەشقانداي جاقسىلىقپەن اياقتالمايتىنى دا بەلگىلى.
    تاعى ءبىر قوسارىم، جازيرا اراپ ەلدەرىندە، اراپتار يسلامنىڭ شيعا تارماعىن ۇستاناتىن شەيىت اراپتاردى وزدەرىنىڭ يدەولوگيالىق، ۇلتتىق، مادەني سالالارىنداعى جاۋاپتى ورىندارعا، كۇللى اراپتىڭ تاعدىرىن شەشەتىن جاۋاپتى ىستەرگە جولاتپايدى ەكەن، بۇل اراپتار، اناۋ قانى اراپ بولعانىمەن سەنىمى بولەك باۋىرلارىنا ىشتەي سەنبەيتىن بولار….
    سىزدەرگە قايدام، ال ماعان اراپتىڭ وسى مىسالى ۇنايدى. باۋىردىڭ اتى باۋىرمەن، بىراق ءورىستىلدى قانداستارىمىزعا ۇلتتىق ماسەلەلەرگە قاتىستى سالالاردى اماناتتاپ، جالپى قازاق تاعدىرىن ۇستاتۋعا بولمايدى، مەن دە سەنبەيمىن.


    ولجاس ءابىل،

    فب-تاعى پاراقشاسىنان

    6 پىكىر

    1. تورەعالي قازيەۆ

      اداسىپ ءجۇرسىڭ، ولجاس ءىنىم! ەۆرەي حالقى، سانى قازاقتان اسپاسا دا، بۇكىل الەمدى ۋىسىندا ۇستاپ ءجۇر… ەكى ءجۇز ميلون اراپ ءبىرىن ءبىرى قىرىپ جاتىر… سوندا ون بەس ميلون ەۆرەي ءجۇز تىلدە سويلەيدى، ءبىرىن ءبىرى يتەرمەيدى. ءبارىن بىرىكتىرەتىن كىتابى بار، تورا. قازاقتى بىرىكتىرگىڭ كەلسە، قازاقنامانى جاز! ءبىرىن ءبىرى قىرىپ جاتقان اراپتان ۇلگى الما… تورەعالي قازيەۆ. ينتەرنەتتە مەنىڭ جازعاندارىم بار، ورىسشا، ورىمبوردان كەلدىم، ەليۋ توعىز جاسىمدا انا تىلىمە ۇيرەنە باستادىم. قازىر جەتپىس استىم. قازاق ەلى جاساسىن! تورەگالي كازيەۆ. كازاح دەرجال نا پلەچاح نەبو دەگەن ماقالامدى وقى ينتەرنەتتە!

    2. تورەعالي قازيەۆ

      يا، اۆتوردىڭ جاۋابى قانداي بولادى ەكەن؟

    3. تورەعالي قازيەۆ

      مىنا ماقالانى ديۆەرسيا رەتىندە قاراۋعا بولادى، از قازاقتى توپتوپقا بولشەكتەپ، سو توپتار دى سامويزولياتسياعا ۇشىراتىپ، بىرتىندەپ جويعىسى كەلەتىن جاۋ دىڭ ويىنا ۇقسايدى…

    4. تورەعالي قازيەۆ

      بۇنداي ماقالالاردى اسپاننان قۇلاعان يدەاليستەر جازادى. ديۆاندا جاتىپ، ايعا قاراپ. ۇكىمەتتى جاماندايدى، انانى ىستەمەدى، مىنانى ىستەمەدى دەپ… سوندا ءوزىڭ بە، وسىندايدى ايتاتىندار ما،وتىز جىل نە ىستەدىڭدەر؟ ءومىر شايقاس قوي، سو شايقاسقا تاسادان قاراۋدى قازاقشىلىق سانايسىڭ با؟ ءوزىڭ قانشا ادامدى انا تىلگە ۇيرەتتىڭ؟ وسى وتىز جىلدا سەندەي ءوزىن ۇلتشىل سانايتىندار ءجۇز مىڭ ادام ءبىر جىلدا ارقايسىسى ءۇش كىسىنى انا تىلگە ۇيرەتسە، توعىز ميلون ادامدى سايراتادى عوي، ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ەشكىم قالماس ەدى. وسى ۆولونتەر توبىن قۇرىپ جاساي بەر، ەشكىم ساعان كەدەرگى ەمەس، ساعان قاراپ، باسقالار قوسىلار… جىلاۋىقتار كوپ، ىستەرى جوق. بۇنى مەن تەوريالىق تۇردە ايتىپ وتىرعان جوقپىن، ون سەگىز جىل ورىمبور وبلىسىنىڭ اقبۇلاق اۋدانىندا قازاق-تاتار ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولدىم. 1989 جىلى اۋدانىمىزدا ءۇش مەكتەپتە قازاق ءتىلىن اشتىق، ەكىنشى جىلى ون مەكتەپتە. رايكومنىڭ تىرىسىندە مەشىت اشتىق، سوعان ەكى جىل شايقاستىق. تاسادان ايتۋشىلار كوپ، تورەعالي، مەشىت اشساڭ سىيىر بەرەم مەشىتكە دەيتىندەر بولدى، بىراق جينالىسقا كەلمەيدى، كەلسە ءۇنى جوق، رايكومنان قورقادى. توعىز جارىم مىڭ قازاقتان ءبىر دە اقساقال ادام تابىلمادى، جينالىستاردا قارتتاردىڭ داۋىسىن جەتكىزۋگە، سەكسەندەگى تاتار اقساقالى تۇرىپ ايتتى، نادو پيسات ۆ موسكۆۋ، چتوبى ۆەرنۋلي پود مەچەت وتوبراننىە بولشەۆيكامي ۋ مۋسۋلمان زدانيا، مەن اينالايىن، اقبۇلاق دەگەن كىتابىمدا ءبىر گلاۆانى سو كىسىگە ارنادىم، پرينتسيپيالنوست سافيۋللى گاريفۋللينا دەپ. اۋداندىق ناۋرىز وتكىزگەندە رايكوم سوۆحوز-كولحوز باسشىلارىنا پريكاز بەردى، اقشا كومەك ناۋرىزعا بەرمەڭىز دەپ. بىراق قادىرعالي حالنيازوۆ، ميحايل گولوتا، سەيلحان امانجۋروۆ، ىزبەرگەن جۋكۋسوۆ، جۇماباي ارگۋپوۆ دەگەن باسشىلار قارجىلىق كومەكتەرىن ايامادى، ناۋرىزعا ەكى مىڭ ادام كەلدى. كونتسەرت ءوتىپ جاتقاندا دوم كۋلتۋرانى4 ورتاسىندا رايكومنىڭ پروستيتۋتكالارى پوجار ۇيىمداستىردى، تەلەكامەرالاردىڭ كوزىندە. بىراق ورىمبوردىڭ جۋرناليستەرى ءبىزىڭ جاقتا بولدى، قازاقتىڭ كۇشتى مەيرامىن وبلىستا دا، ماسكەۋ تەلەديدارىندا جاقسى كورسەتتى، ءتۇتىنسىز-شۋسىز… سوندا رايكوم پروستيتۋتكالارى انا تىلدە وقىعاندار، ورەكەڭنەن قورقاتىندار. باستىقتارىمىزعا ۇناساق بولدى دەگەندەر… ءبىز ولارعا ىسكە قوسىلىڭىزدار دەسەك، ءوز وتباسىم قازاق ءتىلىن بىلەدى، سو بىزگە جەتەدى دەپ قاشادى-اۋ تىرىم تىراقاي. ال، ءوزىم دە، قاسىمداعىلار دا انا تىلدە وقىمادىق اي. كىتاپ، وقۋلىقتاردى ءار مۇعالىم ءوزى تابادى، اقتوبەدەن، ورىمبورلىك ازامات دەگەن جىگىت ەكى مىڭ وقۋلىق اقتوبەدەن الىپ كەلە جاتقاندا تاموجنيادا توقتاتتى، تەكستەردى ورىس تىلىنە اۋدارىپ بەرىڭىزدەر دەپ بىرنەشە جىل سو تاموجنيادا كىتاپتاردى ۇستادى. ءبارىڭ ايتۋعا بۇ جەردە ايتا الماسپىز، كەرەگىن تۇسىنگەن شىعارسىز. جىلاۋىقتان بالا تۋمايدى. تىلدەرى كوشەدەي ارامتاماقتار ءىستى العا جىلجىتپايدى. تەك ءىس ىستەيتىندەر قازاقتىڭ ارمانىن ورىندايدى. العا، قايران قازاعىم-اۋ!

    5. تورەعالي قازيەۆ

      شايقاستا سەكۋند سايىن جاعداي وزگەرىپ تۇرادى، ديۆاننان سىناۋشىلارعا ونى ءبىلۋ قايدا؟.. انە، بىلتىر ماسكەۋ “وتمەنيل وبيازاتەلنوست يزۋچەنيا رودنوگو يازىكا ۆ اۆتونومنىح رەسپۋبليكاح”!.. ميتينگتەر باستالىپ ەدى، بىراق ۇلتتىق بيۋروكراتيالار تاتارستان، باشقورتستان، ت.ب. جەرلەردە، حالىقتارىن سابىرعا شاقىردى، قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا ىشكى سوعىس باستاماۋ ءۇشىن… ال، اۆتونومياسى جوق ۇلتتاردىڭ تىلدەرى قانداي حالدە دەيسىز؟،، 1989 جىلىنا ورالساق، بىزدە كادر رەزەرۆى بولدى. اقبۇلاقتا 1971 جىلىنا دەيىن قازاق پەدۋچيليششەسى ىستەدى، سونىڭ تۇلەكتەرىنىڭ كوبىسى 1989 جىلى ەليۋ جاس شاماسىندا بولدى. ورىمبور وبلىسىن جەتىسەگىز جىلداي سولار جانە ورال پەدينستيتۋتىن بۇرىندا بىتىرگەندەر قازاق ءتىلى كادرلارمەن قامتاماتتى. اعااپالارىمىز پەنسياعا كەتەتىنىن ءبىلىپ، 1992 جىلى التى بالامەن الماتىعا اتتاندىم، بىراق دىم شىقپادى، الماتىنىڭ اشكوزدەرى ءبىزدىڭ قالتالارىمىزعا قارادى، ولارعا قازاق ءتىلى كەرەك پە؟ اقتوبەگە ءۇش اۋداننىڭ ون ءبىر بالاسىن اپاردىم، توعىزىن الدىاۋ وقۋعا، كازاحسكي يازىك ۆ رۋسسكوي شكولە ماماندىعىنا، رەكتور مۇحتار ارىنوۆ دەگەن قازاق ۇلتىنىڭ جاناشىرى. سوندا ەمتيحان قابىلداعان دوتسەنت ماعان ايتتى، كىمدى اكەلدىڭ دەپ. مەن وعان، اپاي دەدىم، ون جىلدان سوڭ بۇلار دا بولمايدى!.. يا، ءبىزدىڭ ابيتۋريەنتتنەرىمىزدىڭ تىلدەرى شامالاۋ عوي، بىراق كوزدەرى مەن جۇرەكتەرى وقيمىن دەپ جانىپ تۇردى… ورالعا ءۇش قىزدى جىبەردىم، رەكتورمەن تەك تەلەفونمەن سويلەستىم، كۇشتى ادام ەكەن، ۇشەۋىندە ينستيتۋتقا الدى. بەس جىلدان سوڭ وقۋدان كەلگەندە، جاعداي وزگەرىپ باسقاشا بولدى، سول ون ەكىدەن تەك ەكەۋى جۇمىسقا ورنالاستى، شوبەنەستەر توسقاۋىل قويدىاۋ، قازاق ءتىلىنىڭ وبيازاتەلنوستىگى جوق بولماعاعاسىن… مىنە، قالىڭ ەل قازاقستانىمىزدى ايتاسىز، شەتەلدەگى شە… اعا بۋىن پەنسياعا كەتكەسىن، ءپان رەتىندە بەرىلگەن قازاق ءتىلى فاكۋلتاتيۆكە كوشتى، فيزيكحيميك تەر ەندى تىلگە ۇيرەتەتىن جاعداي باستالدى… ال، ءبىرىنشى بۋىننىڭ جۇمىسىنان مىسال كەلتىرەيىن. 1989 جىلى قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە اپتادا ءتورت ساباق بەرگەن پوكروۆكا سەلوسىندا مەكتەپ ديرەكتورى قوناقپاي رامادانوۆ اعاي بولدى، 1936 جىلعى. پوكروۆكادا قازاق ەلۋ پايىز، سوندا ورىسۋكراين بالالارى دا قازاق ءتىلىن توقىدى! قوناقپاي اعاي مەكتەپتە قازاق حورىن قۇردى، باسشىسى حوردىڭ ەلەميسوۆ دەگەن جىگىت. سو حور ورىمبور وبلىسىنىڭ اۋىلدارىن، قالالارىن ارالاعانداردا، ورىستىڭ ينتەلليگەنتتەرى تاڭ قالدى، مى نە زنالي، چتو ۋ كازاحوۆ تاكوي حور موجەت بىت دەپ!.. ناۋرىزدا حور تۋعان جەرىم مەنىڭ قازاقستانىمدى حور ايتقاندا زال بۇكىل تۇرىپ اندەگەندە زال جارلارىنىڭ سىلكىلەگەنىن كورسەڭاۋ!.. يا، ءوتتى زامان…

    6. تورەعالي قازيەۆ

      اراپ، ورىس، قىتاي، باتىس اراسىندا بىزگە ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق، ولاردىڭ از حالىقتى ءسىمىرۋ، سوسىن ءسىڭبىرۋ ماقساتى بار، باسقا ويىدا جوق. تۇركى الەمىنىڭ مۇساپىرگە اينالۋى اراپپارسىلارمەن جاقىنداسۋدان باستالدى. قازىرگى جاعدايدا بارىمەن جاقسى كورشى بولىپ، ەشكىمدى جاۋ ساناماي، ءوزىمىزدىڭ بىرىگۋىمىزدىڭ جولىن ويلاۋ، ءايلاتاسىل ىزدەۋ، مەملەكەتىمىزدى قۋاتتاۋ، ءار قازاقتىڭ، ءار تۇركىنىڭ جۇرەگىنە ساي قازاقنامانى جازۋ كەرەك. ۇلتتى بولشەكتىرەتىن ەسەكتەرگە تىيىم سالۋ كەرەك، ءار قادامنىڭ الدىندا ويلانىپ، الداعى ستراتەگيالىق ماقساتتارمەن سالىستىرۋ كەرەك. و ماقساتتار قازاقتىڭ بىرلىگى، قازاق مەملەكەتىنىڭ قۋاتتىلىعى، الەم حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى دۇرىس ورنىمىز.

    پىكىر جازۋ

    پوچتا جاريالانبايدى. تاڭداۋلى ءورىستى تولتىرىڭىز *

    *

    x

    Check Also

    ساحالار نەگە اشۋلاندى؟

    ياكۋتسك رەسپۋبليكاسىنىڭ  استاناسى ساحا قالاسىندا كەشەدەن بەرى مىڭداعان ادامنىڭ قاتىسۋىمەن ميتينگ وتۋدە. جەرگىلىكتى تۇرعىن ايەلدى ...