• Қазақ
  •   
  • Qazaq
  •   
  • قازاق
  •   
    Home » ايدارلار » سالت-ءداستۇر » قۇدا تارتار – قازاقتىڭ قىزىق سالتى

    قۇدا تارتار – قازاقتىڭ قىزىق سالتى

    «كۇيەۋ ءجۇز جىلدىق، قۇدا مىڭ جىلدىق» دەيدى قازاقتار. ەكى جاق قالىڭ مال مولشەرى، توي مەن جاساۋ-جابدىق جونىندە كەلىسىپ بولعان سوڭ – «قۇدالىق» سالتىنىڭ كەزەگى كەلەدى. ەكى جاق ءبىرىن-ءبىرى قوناققا شاقىرىسادى.

    بۇل سالت بارىسىندا ەڭ الدىمەن قۇدالاردى قۇيرىق باۋىرمەن سىيلاپ بەتتەرىن ۇنمەن جاعادى. بۇلاي ەتۋ جاستار ەش تارشىلىق كورمەسىن، مولشىلىق بولسىن دەگەن تىلەكتەن تۋعان.  وسىلاي جاسالعان سوڭ ەكى جاق «قۇيرىق-باۋىر جەسكەن قۇدالار» اتانىپ، قۇدالىقتى بۇزۋعا بولمايدى.

    قازاق تويلارىندا بۇگىندە دە شىرقالاتىن اندەردە مىناداي ولەڭ جولدارى بار:

    قۇدا، قۇدا دەگىزگەن،

    قۇيرىق-باۋىر جەگىزگەن

    كەلە جاتىر قۇداعي

    قانە اشىڭىز اۋىزدى.

    شاكەن كەنجەتاي ۇلى ايمان “الدار كوسە” فيلمىندە

    قۇدالاردى كوڭىلدى قارسى الۋ كەرەك!

    قۇدالىق — ەكى جاقتىڭ وكىلدەرى ءوزارا سىيلىق تارتۋ ەتىپ، كۇي ويناپ، ءان شىرقاپ، بي بيلەپ تاعى باسقا دا كوڭىل كوتەرەتىن ءىس-شارالار بولاتىن تانىسۋ سالتى.

    قۇدالىق قالاي وتسە — جاستاردىڭ بولاشاعى سونداي بولادى دەپ سەنەدى قازاق حالقى.

     

    وتانى پولشانىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن رەسەي پاتشالىعىنىڭ جەر اۋدارۋ جازسىنا كەسىلىپ قازاق دالاسىندا كوپ جىلدار ءومىر سۇرگەن ادولف يانۋشكەۆيچ، ۇلتىمىزدىڭ قۇدالاردى قارسى الۋى تۋرالى مىناداي كۋالىك قالدىرعان: «قۇدالاردىڭ كەلەتىن ۋاقىتىنا كيىز ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنا جاقىن جەردى قازىپ ءۇستىن شوپپەن جاۋىپ تاستايدى. قۇدالار تابالدىرىقتان اتتاسىمەن شۇڭقىرعا قۇلايدى دا قىزدار، بارلىق جاستار ولاردىڭ ۇستىنە گۇلمەن شاشۋ شاشادى. ويىن-كۇلكى. بۇنىسىمەن قويماي قۇدالاردى ءازىل-شىنى ارالاس جۇلمالاپ، قىتىقتاپ، اياق-كيىمدەرىن شەشىپ الىپ، ابدەن قىزىققا باتادى… سودان سوڭ جاقسىلاپ كۇتىپ، سىيلىقتار ۇسىنادى».

    قۇدالىق بارىسىندا قۇدالاردىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ ەستە قالارلىق نەبىر باسقا دا قىزىقتار بولىپ جاتادى. مىسالى، قىز-كەلىنشەكتەر بىلدىرتپەي قوناقتىڭ، ادەتتە كۇيەۋ جولداستىڭ كيىمىن وتىرعان كيىزگە نەمەسە كورپەشەگە تىگىپ قوياتىن بولعان. سودان جىگىت ورنىنان تۇرعان كەزدە كيىز نەمەسە كورپەشە شۇباتىلىپ بىرگە كوتەرىلەتىن. ارينە بۇنداي كورىنىس باسقالاردى قىران-توپان قىزىققا كومدىرەتىن.

     

    قۇدا تارتار

    قۇدالىقتىڭ «كادە»، «وتقاسالار»، «ءولى-ءتىرى» جانە باسقا دا ءتۇرلى قۇرامداس جول-جورالارى بار. «قۇدا تارتار» — قۇدالىقتىڭ بارىسىندا قوناق كۇتۋدىڭ ەرەجەسىن ادەيى بۇزۋ بولىپ تابىلاتىن سالت.   ادەتتە قىز-كەلىنشەكتەر قوناقتاردىڭ ءبىرىن كوتەرىپ، قول-اياعىنان جان-جاققا تارتىپ اۋرەلەيدى، ال ول بولسا مۇمكىنشىلىگىنشە بوسانىپ كەتۋگە تىرىسادى. بۇل دا قۇدالىقتىڭ ەڭ قىزىقتى سالتتارىنىڭ ءبىرى. بۇنداي «قۇدا تارتاردىڭ» ناتيجەسىندە قۇدانى سۋعا توعىتىپ جىبەرەتىن. دەگەنمەن قۇدا جولىن جاساپ قىز-كەلىنشەكتەرگە اقشا نەمەس ءتۇرلى اشەكەيلەر سىندى «سىي-سياپاتىن» ۇلەستىرىپ قۇتىلۋعا دا مۇمكىنشىلىك الا الاتىن.

    «قۇدا تارتار» ۇزاق ساقتالىپ كەلە بايىرعى ءارى ومىرشەڭ سالتتاردىڭ ءبىرى.

    تەاتر جانە كينو ءارتيسى، جازۋشى ءاسانالى ءاشىم ۇلى «مايرانىڭ ءانى» اتتى كىتابىندا شاكەن كەنجەتاي ۇلى ايماننىڭ قىزى مايراعا ۇيلەنۋ تويىنا ءبىر كۇن قالعاندا ءوزى كۋا بولعان وسى سالت تۋرالى جازعان. قايىن اتاسىنىڭ ۇيىندە «قۇدالىق» ءوتىپ جاتادى: «تويعا ءبىر كۇن قالعان كەزدە شاكەڭدەردىڭ ۇيىنە كەلسەم، كىرەبەرىس دالىزدە سۇتىر توبەلەسكە بەرگىسىز ارپالىستىڭ ۇستىنەن شىعايىن. ەسىم شىعىپ، سۇپ-سۇر بولىپ، بوساعادا مەلشيىپ تۇرىپ قالسام كەرەك. تامام ايەلدەر جينالىپ الىپ، الدە بىرەۋمەن الىسىپ ءجۇر. ءبىرى قولىن، ءبىرى اياعىن دەگەندەي جالعىز ەر ادامدى ۋ-شۋ بولىپ، الدە قايدا سۇيرەلەپ ءجۇر. و، سۇمدىق-اي، ايەلدەردىڭ الىسىپ جۇرگەن كىسىسى كىم دەيسىز عوي، «بارىن كيىپ، باقانىن قولعا الىپ» دەگەندەي تويعا شىتىرايا ازىرلەنىپ كەلگەن قاسەكەڭ (قاسىم ا.ءاشىم ۇلىنىڭ اعايىنى). گالستۋگى قيسايىپ، ءبىر-ەكى تۇيمەسى ۇشىپ كەتكەن. ول دا ەركەك كىندىك ەمەس پە، جان ۇشىرىپ بەرىسپەي-اق ءجۇر. زارەم ودان ارى ۇشتى، نە اجىراتۋدىڭ ءجونىن تاپپاي تۇرىپ قالىپپىن.

    بالا، ءبىزدىڭ جاقتا وسىنداي قۇدا تارتار دەگەن ءداستۇر بولادى. ءوڭىڭنىڭ قاشىپ، سۇرلانىپ كەتۋىنە قاراعاندا، اعامدى ساباپ جاتىر دەپ ويلاپ قالدىڭ-اۋ شاماسى، دەدى شاكەڭ كوڭىلىمدى ساباسىنا تۇسىرەيىن دەگەندەي. سول كەزدە جاڭاعى كوپ ايەل قويسىن با، قاسەكەڭدى كوتەرىپ اپارىپ، ۆانناداعى سۋعا توعىتىپ جىبەردى. سۋ-سۋ بولعان قاسەكەڭدى شاكەڭ مەن ءماجيت (م.بەگالين كينورەجيسسەر) بارىپ سۋدان سۋىرىپ الىپ، باستان-اياق تۇگەلدەي ءوز كيىمىمەن قايتا كيىندىردى. شاكەڭنىڭ ءوزى دە بالاشا ءماز بولىپ ك ۇلىپ ءجۇر.

                                                      ءماجيت ساپارعالي ۇلى بەگالين – كينورەجيسسەر

    ەۋروپاشا تاربيە الىپ، مۇنداي ءداستۇردى بىلمەيتىن ماجەكەڭ عانا:

    • تۋ، مىنالارىڭىز نە سۇمدىق؟! ءتىپتى ۇيات بولدى عوي. قۇداي ساقتاسىن،

    ارتىق كەتىپ قالدىڭىزدار! دەپ قينالدى. قاسەكەڭ اعامىز دا ءتىلىن تارتار ەمەس.

    • قالتامداعى پارتبيلەتىم مەن پاسپورتىما عانا وبال بولدى، ايتپەسە

    ساحنادان عانا كورىنىپ، كىسىنى قىزىقتىرىپ جۇرگەن ءانشى-ءبيشى كەلىنشەكتەرگە ءبىر كوتەرتكەنىمنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ەندى قۇدانى ءسۇيۋ دەگەن داستۇرلەرىڭ بولسا جاساڭدارشى، – دەيدى».

    «قۇدا تارتار» قازىرگى كەزدەگى وتە قىزىقتى سالتتاردىڭ ءبىرى.

    بەردالى وسپان

    “ادىرنا” ۇلتتىق پورتالى

    Leave a Reply

    x

    Check Also

    قارالى كوش – قازاق سالتتارىنىڭ كونەسى

    قازاقتار عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىمەن ءومىر سۇرگەن ۇلت. اۋا رايىنىڭ ءتورت مەزىگىلىنە بايلانىستى قىستاۋ مەن ...