Home » Айдарлар » Сөз – құдірет (page 4)

Сөз – құдірет

“ҚАН МЕН ТЕР” ҚАЛАЙ ЖАЗЫЛДЫ?

I Шығарма жазылып бітті…. Кітап боп басылып шыққалы да әлдеқашан. Енді, міне, қайта-қайта басылып та жатыр. Шамасы, сірә ұзақ жылдар көз майыңды тауысқан осы кітапты алғаш рет жазсам деген ойдың басыңа қашан, қалай келгені хақында және қалай жазылғаны хақында ой толғайтын уақыт та жеткен сияқты. Шынын айтқанда, осы сауалдың бұдан бұрын да бір рет алдымды тосқаны бар. Бұнан бұрын да ...

Read More »

Өркениет жолы

Биылғы жылдың 26 қазанында Елбасы қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі Жарлығына қол қойды. Жаңа әліпби тарихқа ұлттық әліпби болып енеді. Бұл нүкте емес. Қыруар жұмыстың басы ғана.  Әліпби нұсқасы бекітілгенге дейін жүргізілген жұмыстар негізінен латын қарпіне көшу қажеттілігін негіздейтін ақпараттық-түсіндіру сипатында болды. Ол үшін құрамында тіл мамандары, сарапшылық қауымдастық, мүдделі ұйым өкілдері қамтылған жұмысшы топ құрылды. Іс-шаралар жоспары бекітіліп, ...

Read More »

Біз кімге жалтақтаймыз?

Жақында исі қазаққа аты мәлім бір жазушымыз Ташкентке барып келді. Өзбекстан астанасының сұлулығы, тазалығы, өзбек халқының кішіпейілдігі, өздерінің ұлттық мәдениетіне, ұлттық тіліне деген құрметі, әсіресе ұлттық намысы мен ұлттық сана-сезімінің өте биік екені туралы ұзақ әңгімеледі. Республика астанасы Ташкентте туып-өскен, өмір бойы қалада тұратын жастары бір-бірімен тек өзбекше сөйлеседі, Ташкентте төрт күн болғанымда біздегідей орысша қауқылдасып жатқан адам көрмедім. Бес ...

Read More »

Би сөзінің этимологиясы

Шешен сөзімен үнемі қатар аталатын, жекелеген жағдайда «би-шешендер» деп синонимі ретінде қолданылса да түрлі себептермен назардан тыс қалып келе жатқан «би» сөзінің этимологиясына, лексикалық мәніне, оның қоғамдағы роліне, олар құрған билер институтына да толығырақ тоқталып өткен жөн деп санаймыз. Себебі, ілкі дәуірлерден ХІХ ғасырға дейін қазақ шешендік сөздерінің бұқаралық сипат алуы, құқықтық-әлеуметтік мәселелерді шешу барысында шешендік өнердің дамуы, шешендік сөз ...

Read More »

“Шешен” сөзі қайдан шыққан?

Бүгінгі таңда қазақ тілінің қолданысқа кеңінен енуіне байланысты қазақтың ауызекі сөйлеу дәстүрін, шешендік өнерін жаңғырту міндеті күн тәртібінде тұр. Осыған орай, ең алдымен«шешен» атауының өзіне айрықша назар аударып,  жаңаша қарап, өзгеше пайымдайтын уақыт та келген сыңайлы. Осы бір ғана сөздің этимологиясына, оның қолданылу тарихына мұқият назар аудару арқылы халқымыздың жүріп өткен жолын, көрші халықтармен қарым-қатынасын, әрбір кезеңдегі рухани, құқықтық деңгейін, ...

Read More »

Ұлт танымындағы бір ұғым немесе “обал” сөзінің түп-төркіні қайда жатыр

Баяғыда қазақтың ғұламасы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы «Дүниеде 77 тіл бар, соның ішінде араб тілі – асыл тіл. Өйткені Құран ғараби, араб тілінде түскен. Екінші асыл тіл – қазақтың тілі. Қазіргі жүрген замандастарымыздың бірде-біреуі қазақ тілін білмейді. Шіркін, білсе ғой. Дін де, ғылым да, әулиелік те қазақтың тілінде тұр», депті. Шамасы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында айтса керек бұл ...

Read More »

Сүйінбай би

  Би ұғымы дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі ретінде қабылданған. Зерттеуші ғалымдардың, әсіресе, В.В. Бартольдтың пікірінше,«би»сөзі шамамен XIV -XV ғасырларда ежелгі түркі тіліндегі«бек» атауының бір нұсқасы ретінде пайда болып, басқарушы, ел билеуші мағынасын білдірген. Кейіннен бaстапқы семaнтикалық-тілдік реңкінен aжырап, көбінесе, дау-жанжалды шешіп, кесімді төрелік aйтушы, әділ үкім шығарушы адамды бейнелеу үшін қолданыла бастады. XVII ғасырда өмір сүргенМaхмуд ...

Read More »

Ұрпақ болашағына ұлт жауапты

 Біздің еліміздің мемлекет болып қалыптаса бастағанына, туын көтеріп, ордасын тіккеніне бес жарым ғасыр болыпты. Осы бір ауыз толтырып айтарлықтай уақытта Алаш жұртының алмаған асулары, шықпаған шыңдары жоқ екендігіне мына біздің кең көсіліп, еркін жайлап отырған ұлан байтақ даламыз бен заманалар ескерткіштеріндей заңғар тауларымыз, шалқар көлдеріміз, өлкемізді өрнектеген өзендеріміз куә.          Аруағынан айналайын ата-бабамыз осыншама кең, кемел, кенішті де өрісті, қасиетті ...

Read More »

Мысқал, батпан және дирхем…

ҚАЗАҚ, ТҮРІК ТІЛДЕРІНДЕГІ ӨЛШЕМДІК АТАУЛАР   Халық тіршілігінде өлшем бірліктерінің алатын маңызы ерекше. Қарап тұрсақ, өлшем бірліктері шаруашылық істерінде, кәсіпте, сауда-саттық түрлерінде кеңінен қолданыс тапқан. Бұл ретте, қазақ пен түрік халықтарының өлшем бірліктеріндегі өзара ұқсастықтардың, ортақ нұсқалардың бар екенін айта кеткен жөн. Мәселен, арпа, шымшым, мысқал, қадақ, батпан, т.б. өлшем түрлерін бауырлас халықтардың сөздік қорларынан көптеп кездестіруге болады. Енді осы ...

Read More »