Qaraǵandy oblysynan shyqqan 9 ataqty tulǵa!

13886
Keń-baıtaq qazaq dalasynyń qaı qıyry bolsyn halqymyzdyń ádebıeti men ónerinen, mádenıeti men tarıhynan, ǵylymy men biliminen eshqashan kende bolǵan emes. Sonyń ishinde Altaıdan Atyraýǵa sozylyp jatqan kıeli Arqa topyraǵy, Qaraǵandy oblysy - alýan-alýan júırikterdiń qadamyna qýat, qııalyna qanat baılap, myńdaǵan daryndy ul-qyzdardy syılaǵan qasıetti óńir. Bul ólkeden talaı-talaı el bastaǵan kósemder, ot aýyzdy, oraq tildi sheshender, el bastaǵan batyrlar, aqyn-jyraýlar, halyq qamy úshin bastaryn báıgege tikken uly tulǵalar shyqqan. Búgin biz, dál osy kıeli topyraqtan túlep ushqan, Arqa tórinen qanat qaqqan aıtýly tulǵalar jaıly sóz etpekpiz...
1. ÁLIHAN NURMUHAMEDULY BÓKEIHAN
Qazaq halqynyń taǵdyr – talaıyn erte túsinip, el tarıhynda ólsheýsiz iz qaldyrǵan, óz eliniń táýelsizdigi úshin kúresip, qalaıda derbes memleket bola alatyndyǵyna qaltqysyz sengen, óziniń barlyq sanaly ǵumyryn jurt isi, el qamyna baǵyttaǵan – Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan edi.

Alashorda úkimetiniń tóraǵasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, enıklopedıst ǵulama ǵalym, ulttyq jáne álemdik oı-sana bıigindegi alyp tulǵa - Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan 1866 jyly naýryz aıynyń 5-shi juldyzynda Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany, Shabanbaı bı aýyldyq okrýginde dúnıege kelgen.

Sońǵy demi bitkenshe sanaly ǵumyryn ultyna arnap, qaraqan basynyń qamynan góri el muratyn joǵary qoıyp, halqynyń kemel keleshegin oılaǵan, ári sol jolda basyn báıgege tikken Alashtyń shoqtyǵy bıik turar arysy - Álıhan Bókeıhan babamyzdyń jankeshti ǵumyry men qaıratkerlik tulǵasy jaıly qansha oı órbitsek te, azdyq eteri sózsiz...
2. JAQYP AQBAEV
XX ǵasyrdyń basynda saıası qyzmetterge aralasyp, qazaq halqynyń múddesi jolynda otarlaýshy memleket minberinde taısalmaı sóz sóılegen qaısar rýhty azamat, óz ultynyń jaǵdaıy jóninen kóp tolǵanatyn ǵulama, ultynyń erteńin oılaǵan qaıratker, Alashorda úkimetiniń múshesi ári onyń bas prokýrory – Jaqyp Aqbaev edi...

Esimi alty alashqa máshhúr bolǵan qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken ataqty zańger, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ámbebap tarıhshy, etnograf, «Alash» qozǵalysynyń kóshbasshysy, «Alashorda» úkimetiniń múshesi, ult zııalysy, qazaqtyń tuńǵysh quqyq magıstri Jaqyp Aqbaev 1876 jyly 7 qarashada Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany, Qaramende bı aýyldyq okrýgine qarasty Aqbaı qystaǵynda ómirge kelgen.

Saıası kúres qazanynda qaınap, nátıjesinde halqynyń ar-namysy bolarlyq dárejege kóterile bilgen ulttyq ıntellıgenııa ókiliniń ózi aıtpaqshy, rýhy eshqashan ólmeıdi! Qazaq halqy barda, Táýelsiz elimiz týra jolǵa túsip, ulttyq uly murattarymyz aldyńǵy qatarǵa shyǵyp jatqan almaǵaıyp kezeńde ultyn, elin, jerin súıýdiń, soǵan qaltqysyz qyzmet etýdiń qapysyz úlgisi bolyp, máńgi jasaı bermek...
3. ÁLIMHAN ÁBEÝULY ERMEKOV
Elimizdiń XX ǵasyrdyń basyndaǵy nebir zobalańdardy bastan keshirip, basynan baq taıǵan zulmat jyldaryńda telim-telim bop bólshektenip ketken jerlerin qaıtarýda V.Lenınmen qazaqtyń qasıetti jeri úshin saǵattar boıy saǵy synbastan pikir talastyrǵan Alash ardaqtysy - Álimhan Ábeýuly Ermekovtyń tórt aı boıǵy tynymsyz eńbeginiń arqasynda qazirgi Qazaqstannyń terrıtorııasynyń negizi qalanǵan edi...

Kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, «Alash» partııasy men «Alashorda» qozǵalysy jetekshileriniń biri, qazaqtyń tuńǵysh matematıgi, professor, ǵulama ǵalym, belgili aǵartýshy - Álimhan Ábeýuly Ermekov 1891 jyly qazirgi Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany, Qyzylaraı aýyldyq okrýgindegi «Bóriktas» degen jerde dúnıege kelgen.

«Uqsaıdy ushqyr qyran qarshyǵaǵa»,- demekshi ótken ǵasyrdyń basynda Otanymyzdyń ushsa qustyń qanaty talatyn, shapsa tulpardyń tuıaǵy tozatyn Altaı men Atyraý arasyndaǵy sheksiz de shetsiz jerimizdiń bútindelip, biriktirilýine ólsheýsiz eńbek sińirgen, tuńǵysh qazaq matematıkasynyń termınder sózdigin jazǵan, ómiriniń 18 jylyn jalamen qapasta ótkizgen birtýar daryn ıesiniń taǵdyry osyndaı bolǵan…
4. SÁKEN SEIFÝLLIN
HH ǵasyr basynda Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Respýblıkasy Halyq komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy bolyp, Jazýshylar odaǵyn qurǵan, ult bolashaǵyna, qoǵamnyń, ádebıettiń, mádenıettiń damýyna aıryqsha eńbek sińirgen asa bir ǵajaıyp tulǵa – Sáken Seıfýllın edi.

Qazaqtyń syrshyl aqyny, jalyndy jazýshysy, memleket qaıratkeri, qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri - Sáken (Sádýaqas) Seıfýllın 1894 jyly 15 qazanda Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany, Qarashilik qystaǵynda dúnıege kelgen.

Tarıhy tereń qazaq ulty «qyrǵyz» dep atalyp júrgende «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» dep jarııaǵa jar salǵan namysty uldyń batyl qadamy Sákendi – aqyn, jazýshy retinde ádebıettiń barlyq janryna qalam tartyp qana qoımaı, qazaq ádebıetiniń tarıhyn da túgendeýge atsalysqan tulǵa retinde kórsete bildi...
5. QASYM AMANJOLOV
Óziniń batyl oıly, shynshyl da tereń syrly, daýyldy poezııasymen ár býyn oqyrmandarynyń súıispenshiligine ıe bolyp, qazaq poezııasyna ózindik órshil únimen, syrshyl jyrlarymen kelgen ulttyq ádebıetimizdiń zańǵar aspanyndaǵy jaryq juldyzy, máńgi sónbes shamshyraǵy - Qasym Rahymjanuly Amanjolov edi.

Tól shyǵarmalarymen, aýdarmalarymen qazaq ádebıetinde, búkil álemdik poezııada ózindik iz, stıl qaldyrǵan, kórkemdik, mazmundyq jaǵynan qazirgi qazaq óleńin baıytqan iri talant, "ózge emes, ózim aıtam óz jaıymda" - dep jyrlaǵan daýylpaz aqyn - Qasym Amanjolov 1911 jyly 10 qazanda qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdanyndaǵy Qyzyl aýylynda dúnıege kelgen.

Qasym Amanjolov poezııasy – daýyldaı ekpinniń, ótkir oı, otty sezimniń poezııasy. Aqyn shyǵarmalaryn dál búgingi egemen el múddesi turǵysynan qaıta oqysań, onyń sol táýelsizdikti ańsap ótken armanyn, zamanynan oza shapqan qııalynyń bıiktigi men kóregendigin aıqyn kóresiń. Osylaısha, Qasym aqyn – azǵandaı ǵana ómirińde artynan mol mura qaldyryp, qazaq halyq poezııasy atalatyn sáýletti saraıdyń berik bir irgetasy, bıik bir dińgegige aınaldy...
6. NURKEN ÁBDIROV
«Eger fashısterdi biz joımasaq, olar bizdiń túbimizge jetedi. Sóıtip, qýanyshty, baqytty ómir qaıtyp oralmaıtyn bolady...»,- dep el basyna kún týǵan qıyn sátte, maıdanǵa attanyp, surapyl soǵys zamanda jaýmen jaǵalasyp, el irgesin qorǵaýda qaharmandyq pen qaısarlyqtyń qaıtalanbas úlgisin kórsetken qazaq topyraǵynan shyqqan Uly dalanyń birtýar ulany - Nurken Ábdirov edi...

Beıbit ómir men el birligin ańsap, ózine tapsyrylǵan eń qıyn degen tapsyrmalardy sátti oryndap, on alty márte áýe shaıqasyna kirip, jaýdyń 12 tankisin, 28 júk avtomobılin, oq-dári tıegen 18 mashınasyn, janarmaı quıylǵan 3 ısternasyn, 3 zeńbiregin joıyp, 50-den astam nemis soldaty men ofıerin jer kushtyrǵan áskerı ushkysh-shtýrmovık, serjant, Keńes Odaǵynyń batyry - Nurken Ábdirov 1919 jyly 9 tamyzda Qarqaraly óńirinde burynǵy besinshi aýyl, qazirgi Nurken atyndaǵy aýyl okrýginde dúnıege kelgen.

Osylaısha, qazaq topyraǵynan shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry, Saryarqanyń suńqary - Nurken Ábdirovdiń shúıilgen qyrandaı tulǵasy, erligi men ójettiligi talaı qazaq uldaryna úlgi bolyp, jahan halqynyń aldynda elimizdiń qanshalyqty ór rýhty ot keýdeli ekendigin kórsetkendeı. Ol jaıynda, onyń erligi jaıynda aıtyp taýysý múmkin de emes. Surapyl soǵys zamanynda kórsetken teńdesi joq erligi ǵasyrdan-ǵasyrǵa dastan bolyp qala bermek...
7. TOQTAR ÁÝBÁKIROV
Osydan týra 30 jyl buryn, 1991 jyly 2 qazan kúni aspan álemin, ǵarysh keńistigin baǵyndyryp, Baıqońyrdan «Soıýz TM-13» kemesimen ǵaryshqa ushqan qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, áskerı ushqysh - Toqtar Áýbákirov edi.

Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, avıaııa general-maıory, Keńes Odaǵynyń batyry, QR Halyq Qaharmany - Toqtar Ońǵarbaıuly Áýbákirov 1946 jyly 27 shildede Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany, 1-shi Maı aýylynda dúnıege kelgen.

Toqtar Áýbákirovtiń ǵaryshqa sapary bútindeı túrki áleminiń, ári kúlli qazaqtyń tarıhyndaǵy tolaǵaı oqıǵa ispettes. Ol – eń qýatty keńestik 50 áskerı ushaqtyń tusaýyn kesken ataqty synaqshy-ushqysh. Áskerı avıaııadaǵy aıryqsha jetistigi úshin Gınnestiń rekordtar kitabyna hám Dúnıejúzilik avıaııa murajaıyna da engen.
8. AQAN SATAEV
Táýelsizdik alǵan jas memleketimizdiń otyz jyldyq dáýiri aralyǵynda qazaq kınosyna shoq juldyzdaı jarqyrap bir shoǵyr kınorejısserler legi keldi. Solardyń aldyńǵy qatarynda shynaıy ómirdiń shytyrman oqıǵalaryna qurylǵan «Reketır», «Bıznesmender», «Jaýjúrek myń bala», «Tomırıs», « Anaǵa aparar jol» syndy kóptegen fılmderdi túsirgen Aqan Sataev esimi tur.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, belgili kınorejısser, senarıst, prodıýser, akter - Aqan Sataev 1971 jyly 23 jeltoqsanda Qaraǵandyda dúnıege kelgen. Akter retinde eki kórkem fılmge túsken, al rejısser retinde 300-den astam jarnama rolıkterin túsirdi.

2003 jyly Sataifilm kınokompanııasynyń negizin qalady. Birneshe ret «Altyn Juldyz» júldesiniń ıegeri atanǵan. 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha – halyq tańdaýy arqyly «Halyq súıiktisi» Ulttyq júldesiniń laýreaty atanyp, Qazaqstan kınoóndirisiniń úzdik mamany dep tanyldy.
9. GENNADII GOLOVKIN
«Ákem - orys, anam - káris, men – qazaqpyn»,- elimizdiń kók týyn barsha álemge jelbiretken, Qazaqstannyń kásipqoı bokstaǵy «altyn» saqasy, bolmysynan jeńimpaz, tabıǵatynan chempıon atanyp kele jatqan maqtanyshymyz - Gennadıı Golovkın.

2003 jyly álem chempıony, 2004 jylǵy Olımpıada oıyndarynyń kúmis júldegeri, 7 ret Qazaqstan Respýblıkasynyń chempıony, birqatar halyqaralyq týrnırlerdiń jeńimpazy, 2006 jyly kásipqoı boksqa bet buryp, búkil álemge tanymal qazaqstandyq bylǵary qolǵap sheberi, kásibı boksshy - Gennadıı Gennadıevıch Golovkın 1982 jyly 8 sáýirde Qaraǵandy qalasynda shahterdiń otbasynda dúnıege kelgen.

Golovkınniń mansabyndaǵy eń jarqyn sátterdiń biri – nokaýttar serııasy boldy. GGG rıngten qarsylasyn sulatpaı ketpeıtin. Al qarsylastary onyń joıqyn soqqylarynan sasqanyp, ony "jyrtqysh ańǵa" teńegen. Gena jeńiske jetken 39 jekpe-jeginiń 35-in (89,7%) ýaqytynan buryn aıaqtaǵan. Osy kórsetkishimen ol orta salmaqtaǵy eń myqty nokaýter atanǵan. Sonymen birge, Golovkın 2008 jyldyń 22 qazanynan 2016 jyldyń 10 qyrkúıegine deıin ótkizgen jekpe-jekteriniń bárinde qarsylastaryn nokaýtqa jibergen eken. Ol qatarynan 23 boksshyny rıngte sulatqan...
Zarına ÁShIRBEK,
"Adyrna" ulttyq portaly
Pikirler
Uqsas jańalyqtar