Belgili aqyn Amanhan Álimuly ómirden ozdy

606

Belgili aqyn, qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, jýrnalıst Amanhan Álimuly 68 jasynda qaıtys boldy.

Amanhan Álimuly 1952 jyly Túrkistan oblysy, Otyrar aýdany, Qojatoǵaı aýylynda dúnıege kelgen. Qazaq ulttyq ýnıversıtetin (1980), M.Gorkıı atyndaǵy búkilodaqtyq Ádebıet ınstıtýtynyń joǵarǵy kýrsyn (1993) bitirgen. "Qazaq ádebıeti", "Túrkistan", "Zań" gazetterinde qyzmet istegen. 2012-2020 jyldar aralyǵynda "Aqıqat" jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin atqarǵan. 2020 jyldyń qańtarynan beri "Aqıqat" jýrnalynyń sholýshysy.

"Adyrna" ulttyq portalynyń ujymy aqynnyń jaqyndaryna, bar qazaqqa qabyrǵasy qaıysyp kóńil aıtady. Baqul bolyńyz, jany jaısań jaqsy aǵa...

Eseı Jeńisuly:

2016 jyly uly saparda birge bolyp edik. Tańdy tańǵa uryp áńgime aıtyp, talaı qyzyq estelikterdi sapyryp, bizdiń saparymyz mándi ótýine siz sebepshi bolyp edińiz-aý... Bir áńgimeni aıtqanyńyzdy umytyp, qaıta termeleı bastaǵanyńyzda: "Kóke-aý, mundaı saparda qasyńdaǵy adam da synaq bolady deýshi edi..." - dep ázildesek, murtyńyzdan jymıyp, esh kóńilińizge almaı, artymyzdan tompańdap erip júre beretinsiz. Qasymyzdaǵy meshittiń ımamy Zııahan degen molda sizdi erekshe jaqyn tartyp, qasyna otyrǵyzyp, qurmet bildirgende: "Kóke, sizdiń mestnyı jigit ekenińizdi bilip otyr", - dep taǵy qaljyńdaǵanbyz.
Jaısań aǵam-aı, sol sapardan keıin atymyzdy týra atamaı, kezdesken, qońyraýlasqan jerde "Qajyeke" dep turatyn edińiz. Ketip qalǵanyńyz qalaı? Ómirge qushtarlyq degen sizde orasan edi ǵoı...
Mynaý - paıǵambarymyzǵa alǵash ýáqı túsken Nur taýyna órlep bara jatqan sátimiz. Kún 52 gradýs shyjyp tursa da zańǵar taýdyń basyna kóterilip, tipti bizdi de jigerlendirip edińiz.
Imandy bolyńyz! El taǵdyryna eleńdegen, qalamymen qaırat kórsetken qajyrly er edińiz. Paıǵambar shapaǵatyna bólenińiz, ımanyńyz salamat bolsyn, Qajyeke!..

Qýandyq Shamahaıuly:

-Qaqa, "Aqıqattyń" kelesi sanyna bir súıekti maqala kerek bop tur. Ózińizden kútemin! - dep daýsy sańqyldap turatyn Amanhan aǵa baqılyq boldy degen sýyq habardy estip, senerimdi de, senbesimdi de bilmeı otyrmyn. Bir óleńinde "kúzde ólemin" dep jazǵany bar edi. Onshaqty jas úlkendigi bolsa da san ret sóıleskende maǵan "siz" dep qana syzylyp turýshy edi. Ómirde betpe bet júzdespegen ekenbiz. Ony Táńir bizge jazbaǵan eken. Únemi telefon arqyly tildestik. Onyń ózinde jasym kishi bolyp men ózim telefon soǵýdy da bilmeppin ǵoı. Ylǵı aǵam ózi habarlasady. Jaryq kórgen áńgimelerimdi, maqalalarymdy oqyǵanyn aıtyp, árdaıym jyly lebizin bildirip turýshy edi. Bilimi telegeı teńiz, ádebı talǵamy qandaı bıik edi deseıshi. Uzaq ýaqyt sóılesip rýhanı baıyp, bir serpilip qalýshy edim, amal neshik, endi, Amanhan aǵa Siz shynymen joqsyz degende oılaýdyń ózi qandaı ókinishti. Allanyń ólshep bergen ǵumyr jasy osy-aq bolǵan eken, oǵan shara bar ma. Neshe jerden bilimdi, daryndy jurtqa tanymal, syıly bolsańyz da bázbireýler sekildi mereıtoı toılap, shyǵarmashylyq kezdesý ótkizip bos yrdý-dyrdýǵa áýestenbegen jansyz. Artyńyzda sózińiz qaldy, oıly tereń jazbalaryńyz kóńilge medeý. Baqul bolyńyz, aǵa!

 

Rýslan Erbota:

Amanhan Álimuly degende...

2000 jyldardyń basynda saıası álde, áleýmettik taqyryptaǵy bir maqalama «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany týraly óz pikirimdi bir-eki sózben kiriktirip jibergem.
Ertesi kúni aqyn Amanhan Álimuly telefon soǵyp, jarty saǵattaı sóılesti. Syrttaı ǵana tanıtyn, buryn júzdesip kórmegen Amanhan Álimuly sol kúnnen aǵamdaı bop, ádebıetke, poezııaǵa, prozaǵa túk qatysy joq myna meni qaıda júrsem de syrttaı qadaǵalap júrdi.

«Jas Alashta» júrgenimde «Rýslan, qarashy Qarqaralydan myqty aqyn shyǵypty». Nemese «Atyraýdan myqty aqyn kele jatyr, óleńin qarashy» dep telefon soǵyp turdy.
-Aǵa, odan da dosyńyz Esenǵalıdiń óleńin aldyryp berseńizshi,¬- deımin men.
-Áı, ony qaıtesiń, tórt dúnıesi túgel onyń, myna jastardy qarashy, qandaı myqty!- dep ózi tanymaıtyn jastardyń jazǵanyna súısinip otyrýshy edi.
Bir kúni zamandastarynyń poezııasy týraly synı maqalasyn jiberdi.
-Redaktor retinde aıtsam, ózińiz de bilip otyrsyz, bu maqalańyz asa kerek. Biraq, erteń qurdastaryńyz qarymtasyn qaıtarsa qalaı?-dedim.
-Qarama, ony da bas.
-Basýym basa berem ǵoı, biraq, maǵan renjısiz ǵoı?
- Kóńilime qarama, men seni bilemin,- dedi kúlip.

Gazetke maqalasy shyǵyp, ol biraz talqylandy. Astana jaqtan álgi maqalanyń keıipkerine aınalǵan aqyn aǵamyz kópke sozbaı, qarsy maqala jazdy. Útir-núktesin ózgertpeı ony da jarııaladyq.
Ertesi kúni Amanhan aǵam telefon shaldy. Aqtaldym:
-Aǵa, meni «kishi Sherhandaı kóremin» dep aıtty. Ádette maqtanbaýshy edim, soǵan maqtanyp, myna maqalany qalaı basyp jibergenimdi bilmeı qaptym,-dedim qýlyqqa salyp.

Amanhan aǵa aǵynan jarylyp uzaq kúldi.
«Gazettegi eń súıkimsiz jumys –redaktordyń jumysy. Bilemin. Kóńilimdi kóterdiń» dep telefonyn qoıdy.

Keıinirek qatelespesem, «Aldymdaǵy aǵalarym» atty maqalasyn jiberdi.
-Renjimeńiz, basa almaımyn. Redakııanyń ishki talaby boıynsha, áleýmettik jelige, saıttarǵa jarııalanǵan dúnıeni kóshirip baspaımyz. Feısbýktegi ár posty, saıttaǵy kezekti maqalany kóshirip basyp otyrsaq, nesine gazet bolǵanymyz? Oqyrmandy aldaǵymyz kelmeıdi. Renjimeńiz. Osy shart úshin ózińiz de kórip júrsiz, biraz aqyn, biraz jazýshy bizdi jaý kórip júr. Dardaı aqyn, daryndy jazýshy saıtqa nemese álemjelige jazǵanyn gazetke ala júgirýge nege uıalmaıdy, osy? - dep bastyrmalaı basymdy ala qashtym.
-Munyń durys ustanym. Qoldaımyn. Kishi Sherhandaı bol. Esh renishim joq, - dep Amanhan aǵam ańqyldap qaldy. Onysyna men kúldim.
Kóp keshikpeı, ishki shartty buzyp, óz sózimizge ózimiz sanaly túrde qarsy shyǵyp, Amanhan aǵanyń aǵalaryna qatysty maqalasyn jarııaladyq.
Telefon soqty.
-Kórdiń be, meniń aǵalarym qandaı bolǵan! - dep, biraz áńgimesin aıtty.
-Bizdiń aǵamyz - ózińizsiz. Bizde jaǵasyz emespiz,-dep qoshtasqan edim.

Endi mine, bizde jaǵasyz qaldyq...

Tólemyrza Temirbekuly:

Seni de eske alatyn az da bolsa jaqsy bar...

Qaıran, Amanhan kókem-aı!.. Bir-aq sátte saǵynyshqa aınalyp keterińdi kim bilgen. Qaıǵyra júregim aýyryp aıtpaǵym: «Ótkeni-aı, bári ótkeni-aı, ómirdiń jaz ben kóktemi-aı... Sary ala qazdar sańqyldap, sary ala kúzdiń jetkeni-aı... Bireýge ózim yntyzar, bireýler maǵan ókpeli-aı. Ótkinshi mynaý ómirde, ótpeli, bári ótpeli-aı...» ǵa saıady Amanhan kóke. Bul fánıde pendeniń álsiz jeri de, osy ómirdiń óterin bilmeýinde.

Marqum ózińniń zamandasyń Esenqul aqyn:
«...Myna bizdeı bári bir
Qalmaıdy jerde ay bal.
Óıtkeni myna dúnıede-
Sizdi de eske alatyn,
Bizdi de eske alatyn,
Azda bolsa jaqsy bar.»- deıdi.

Sizdi eske alatyn jaqsylar kóóóóóp kóke!

Qalamdasyń, zamandasyń Qazybek Isanyń:
«Júrdim-júrdim júrdimde,
Ketip qaldym bir kúnde.
Nemkettileý aǵaıyn,
Nege kettim bildiń be?!» degenindeı kettiń de qaldyń ǵoı...

Mine endi sońyńda saǵynysh qaldy, arman qaldy, qataryń qaldy, jan jaryń, uldaryń men qyzdaryń qaldy. Aq jarma ádil sózdi, keń mańdaı júzdi, baltańdaı jyrly, batyr minezdi Amanhan kóke-aý nege asyqtyń... Aldyńda alynbaǵan, asýlaryń kóp emes pe edi...

Iá, aǵaıyn kókeıde bir-aq suraq: «...Nemkettileý aǵaıyn nege kettim bildiń be», - dep aqyn Amanhannyń ketip qalǵany...

Meniń tynyshymdy alǵan osy jalǵyz-aq suraq, aramyzdan nege ketti eken...

Ketkenderdiń qaıtpaıtynyn oılap meniń de ózińe tilerim, Alla ımanyńdy berip, aldyń jaryq bolyp, Jaratqan Iem otbasyńa, urpaqtaryńa uzaq, baqytty ǵumyr bersin! Áýmın!

Názııa Joıamergen:

MYNA KÓKTEM

Úzilgen tamshy bolyp erte kóktem, Jaqtaýyn terezemniń shertedi eppen. Barady sylq-sylq kúlip bala bulaq, Jyp-jyly altynkúrek erkeletken.

Qysty aqjem degendeı bir ah ur túzde, Túsirip jiberdi Alla aqyrǵy izge. 
Qazdar tómen, tyrnalar bıik ushyp, Lek-legimen oralyp jatyr bizge.

Biz degenim jyly jaq – Qazaqstan,
Qustar kókte qanatyn jaza ushqan.
Kún dóńgelep qulady uıasyna,
Aýmaı qyzǵan búıiri taza mystan.

Aýyr-aýyr oılarǵa battym da eski,
Ótip qystan aman-saý qatqyl desti, Jańbyr menen sút ısi ańqyp turǵan,
Kók shalǵynǵa kómilip jattym keshki.

Tastaı bir búr betine qyna tepken, Qaǵylmaıdy araǵa syna tekten. Qulaqtanyp alysta Aı da týdy,
Jaıly tıdi-aý, sezemin, myna kóktem.

Amankhan Alimuly

Baqul bolyńyz, abzal aǵam... Máńgilik mekendegi máńgilik kóktemdi Jánnattan jazǵaı Allam. Aýyr kún. Aýyr qaza...

 

Orazbek Saparhan:

Bireýge erte, bireýge kesh (biz úshin) ádilet saǵaty Amanhan aǵamyzǵa da kelgen eken... Aldy jaryq bolǵaı...

"Altyn qalam (2014)" táýelsiz ádebı baıqaýyna jiberilip, Ádebıet portalynda jabyq jaǵdaıda jarııalanǵan "Alǵashqy qar" óleńime "Aınalasy jup-jumyr jaqsy óleń. Lırıkalyq kóńil-kúıdiń ádimi kórinisi. Aıaqtalýy qandaı tamasha. Eń bastysy lırıkalyq keıipkerdiń shynshyldyǵy, shynaıylyǵy, ózi tilge tıek etip otyrǵan aq qardaı tazalyǵy. Óleńde avtordyń shyǵarmashylyq meni bar, bul – stıl degen sóz. Iaǵnı, aqynnyń ózindik lırıkalyq minezi qalyptasqan" dep aqjarma lebizin arnap edi.

Keıinnen Almatyda jolyqtyq. Ózimdi onsha tanymasa da óleńim esinde eken. Biraz pikirlesip, keńesin tyńdadym. Úsh birdeı kitabyn syılap, aqjarma tilegin bildirip, jamannyń ótip ketken ómirindeı bir sátter bolyp edi... Ańqyldaq, birinshi (ári sońǵy) kezdesip otyrsaq ta óziniń inisindeı, balasyndaı baýyrmaldyq tanytyp edi...

FB áleminde jastardyń ádebıettegi aıaqalysy týraly jıi jazyp, janashyrlyǵyn, aǵalyq qasıetin saqtap otyratyny bárimizdiń esimizde qaldy...

"Jaqsyda jattyq joq" degen osy bolar

Qurbanáli Amangeldiuly:

Amankhan Alimuly aǵa jaıly
Amanhan Álimulynyń dúnıeden qaıtqany jaıly sýyq habar qabyrǵamdy qaıystyrdy. Ol kisimen tek áleýmettik jelide ǵana tanys edik. Birde meniń bir-eki shımaıymdy osy fb betinen kórip, unatqan bolýy kerek maǵan "jazǵan- syzǵandaryńdy jiber" dedi. Ózi ishinen iriktep bir-ekeýin óz paraqshasyna jarııalady. Keıin 3-4 "óleńimdi" "Úrker" jýrnalyna jaryqqa shyǵartyp berdi. Ol ýaqyt meniń jumys izdep júrgen kezim edi. Sony estigen ol Jambyldaǵy birqatar jerge qońyraý shalyp, meni jumysqa alýymdy suraǵan eken. Amanhan aǵamen ómirimde kezdespegenmin. Sóıte tura maǵan janashyr bolyp, kómek qolyn sozdy. Oǵan Ýmıt Bıtenova ápkem kýá. Sol kezde: "Apyr-aý, ómirinde bir ret betpe-bet kórmegen adamǵa osynsha meıirimdilik tanytýǵa bolady eken ǵoı" dep tańǵalǵanmyn. Keıin messendjer arqyly hat jazysyp turdyq. Birde: "Qaıda da, qashan da aman bol! Endi, bizdiń "Aqıqat", "Ana tili" gazetterine maqala jaz. Tynbaı eńbekten. Jýrnalıstıka, jýrnalıstik tynymsyz izdenis, jazýmen keledi" dep aǵalyq aqyl-keńesin aıtqany bar edi. Almatyǵa jolym tússe eń aldymen ózińizge sálem berýge bararmyn dep júr edim. Ol kúnge jetkizbepti Jaratqan. Bul jalǵannan siz de kóshipsiz ǵoı. Janyńyz jannattyń tórinde bolsyn, aǵa! Ózińiz jaıly ótken shaqta estelik aıtý (estelik deýge de kelmes) tym aýyr eken. Sizdeı keń júrekti adamdar jumaqtyń keń tórine ǵana laıyqty. Baqul bolyńyz aǵa!

Daıyndaǵan: Jasulan Naýryzáli,

"Adyrna" ulttyq portaly

Pikirler
Redakııa tańdaýy