J. Altaev: Farabı Eýropada renessans uǵymynyń shyǵýyna túrtki boldy

1920

Bıyl Qazaq eli Ábý Nasyr Muhamed ıbn Tarhan ıbn Ýzlag ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn atap ótý ústinde. Túrki jurtynyń mańdaıaldy ǵalymynyń mereıtoıy qarsańynda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń ustazy, belgili farabıtanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jaqypbek Altaev myrza «Adyrna» ulttyq portalynyń tilshisine suhbat berdi. Farabı babamyzdyń muralary jónindegi egjeı-tegjeıli áńgimeni oqyrman nazaryna usynamyz.

-  Jýyrda ǵana, ıaǵnı, 29 qańtar kúni ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy resmı túrde ashyldy. Bul bizge ne úshin qajet,  toılaýymyz oryndy ma?

- 2019 jylǵy tamyzda prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn toılaý jóninde komıssııa quryp, osy mereıtoıdy atap ótýge jarlyq shyǵardy. Sóıtip, jýyrda ǵana bizdiń ýnıversıtette ǵulama ǵalymnyń resmı toıyn merekeleý bastaldy. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń kindik qany tamǵan jeri – Otyrar. Óziniń enıklopedııalyq bilimimen álemdi tań qaldyrǵan uly jerlesimiz. Shyǵystyń uly ǵulama ǵalymy, Arıstotelden keıingi «Ekinshi ustaz». Sondyqtan da ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn atap ótýimiz óte oryndy. Onyń elimiz úshin, jastar úshin, bolashaq úshin de mańyzy zor dep bilemin.

Ál-Farabı jylynyń resmı ashylýyn, ǵalymnyń atyn  ıemdenip otyrǵan bilim ordasynda ótkizgeni biz úshin úlken mártebe ári zańdy dep esepteýge tolyq negiz bar dep aıta alamyz.

- Farabıtaný ǵylymy qazaq dalasynda qalaı qalyptasty? Bul úrdis qashan bastaldy?

– Farabı esimin bizge tuńǵysh ret tanystyrǵan – professor Aqjan Mashanı. Óziniń aıtýynsha, 1943 jyly Qazaqstannyń Ǵylym akademııasynyń fılıalynda konferenııa ótken. «Konferenııaǵa II dúnıejúzilik soǵystan yǵysyp kelgen Eýropanyń ǵalymdary da keldi. Solardyń arasynda Chehoslovakııanyń matematıgi E.Kolman Ortalyq Azııadan shyqqan ǵulamalardyń ǵylymı oılary jóninde aıtty. Iassaýı, ál-Bırýnı, ál-Horezmılermen qatar Farabı esimi ataldy. Bul esim maǵan qatty áser etti. Surastyra kele Farabıdiń kóptegen eńbekteri shetelde ekenin bildim» - deıdi ol.

Keıin arada biraz ýaqyt ótkende A.Mashanı Damaskiniń Bab as-Saǵır qorymynan ál-Farabıdiń jerlengen jerin tabady. Qabirin tapqan soń Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń basshysy Q.Sátpaevqa hat jazyp, ony D. Qonaev ta qoldap, farabıtaný ǵylymy bastalyp ketti. Eńbekteri qazaq jáne orys tilderine aýdaryla bastady.

 

1968 jyly QazKSR ǴA Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda ál-Farabı muralaryn zertteıtin shyǵarmashylyq top quryldy. Oǵan f.ǵ.d., professor Aǵyn Qasymjanov jetekshilik etip, top quramynda I.O.Muhammed, A.S.Ivanov, B.G.Osherovıch, K.H.Tájikova, N.Karaev, D.Hargın, A.Kóbesovter boldy. Sonymen qatar, reseılik ǵalymdar A.Sagadeev jáne B.Gafýrovpen de baılanys ornatyldy. Sóıtip, A.Mashanıdiń bastamasymen ál-Farabıdiń qoljazbalarymen muqııat tanysý bastalyp ketti. Reti kelip turǵanda aıta keteıik, Shahmardan Esenov pen Qanysh Sátbaevtyń da farabıtanýǵa qosqan eńbegi orasan.

Atalǵan shyǵarmashylyq top óz jumysyn bastaǵannan keıin ol jemissiz bolmady. Babajan Gafýrov pen Aǵyn Qasymjanov orys tilinde «Ál-Farabı mádenıet tarıhynda» monografııasyn, Ánýar Álimjanov «Ustazdyń oralýy» romanyn, Qasymjanov óziniń jeke «Ál-Farabı» monografııasyn, sonymen qatar Aldanbek Kóbesov sekildi ǵalymdardyń eńbekterimen úlken rýhanı dúnıeler kelip, ál-Farabıdi zertteý keńeıe bastady.

1975 jyly Almatyda, Máskeýde jáne Baǵdatta ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵy atalyp ótildi. Mine, osy kezden bastap farabıtanýdyń eń iri ortalyǵy bizdiń elge oıysady. Ortalyqtyń Almatyda bolýyna Á.Álimjanov ta úles qosty. Ol 1971 jyly Azııa-Afrıka halyqtarynyń V sımpozıýmyn ótkizip, sol jerde Farabı sekııasyn quryp, shetel ǵalymdaryn Farabıge bet burǵyzdy.

Farabı muralaryn zertteýshilerdi shartty túrde bes topqa bólýge bolady:

1)   Ortaǵasyrlyq arab, parsy ǵalymdarynyń jazbalary;

2) XIX-XX ǵasyrlardaǵy Lıvııa, Sırııa, Mysyr, Iran, Aýǵanstan ǵalymdarynyń jazbalary;

3)   Batys (Eýropa) zertteýshileriniń jazbalary;

4) Patshalyq Reseı jáne keńes zamanyndaǵy shyǵystanýshylardyń jazbalary;

5)    Túrkitildes halyqtary ǵalymdarynyń eńbekteri.

- Keıbir ǵalymdar Farabı fılosofııasy túrki dúnıetanymynan bastaý alady degendi aıtady. Qazaq jerinde ómirge kelgen soń ózimizge tartatynymyz taǵy bar...

– Farabıdiń kindik qany tamǵan jeri – Otyrar. Farab qalasynda týǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Alaıda, ol arab halıfatynyń ǵylym men bilimniń dáýirlegen shaǵynda ómir súrip, sol jerlerdi meken ete júrip ǵylymmen aınalysty. Ol ýaqyt Qarahanıtter dáýiriniń de qatar kelgen tusy edi. Sondyqtan da Farabıdi "qazaq" nemese "ózbek" degen sııaqty ultqa bóletindeı sóz bolmaý kerek. Sebebi, ol ómir súrgen dáýir álgindeı ulttardyń qalyptaspaǵan kezi bolatyn. Bir anyǵy – túrki halyqtarynyń ortaq tulǵasy. Biz úshin Farabıdiń Otyrarda ómirge kelgeniniń ózi zor mártebe. Qazaq jerin mekendegen túrki jurtynyń ókili.

- Óz zamanynyń bilgiri atanǵan ǵalymnyń izdenisi, tustastary týraly aıta ótseńiz. Sonshama mol ilimdi qalaı, qaı kezde ıgerdi?

- Farabıdiń ákesi áskerbasy bolǵan. Bilimge zerek bolýyna aldymen ata-anasy áser etken bolýy kerek. Alǵashqy bilimdi ózi týǵan Otyrar qalasynda aldy. Arab-musylman, grek tarıhshylarynyń derekterinde Otyrarda ataqty Aleksandrııadan keıingi eń úlken kitaphana bolǵandyǵy jóninde aıtylady. Biraq, atalǵan kitaphana áli kúnge deıin tabylmaı keledi. Biz tarıhtan Shyńǵys han shapqynshylyǵy kezinde Otyrar qalasynyń janqııarlyqpen 6 aı qorǵanǵanyn bilemiz. Shyńǵystyń qaharyna ilikken soń, qala túgelimen órtelgeni de málim. Sol zamandaǵy Otyrardyń basshysy Qaıyrhan kitaphanany basqa jerge kóshirip, jasyryp qalǵan degen derek te kezdesedi.

Farabı 40 jasqa jaqyn shaǵynda Otyrardan shyǵyp, Shash, Buhara, Samarqan, Nıshapýr, Merv, Reı, Hamadan, Haleb, Baǵdat jáne Damask qalalarynda ómir súrdi. Baǵdat qalasynda 20 jyl turaqtaıdy.

Budan 1000 jyl burynǵy orta ǵasyrdy ǵylymda «Islamdyq altyn ǵasyr» dep ataıdy. Atalǵan ýaqytta tek ál-Farabı ǵana emes, oǵan deıin de, keıin de musylman ǵalymdary bolǵan. Farabıdiń olardan ereksheligi – antıkalyq fılosofııany, logıkany, ıllındik mádenıetti óte tereń meńgerýinde. Arıstotel men Platonnyń fılosofııasyn bir júıege keltirýinde. Sonymen qatar, ıntelektýaldyq biliminiń joǵary bolýynyń arqasynda óziniń de fılosofııalyq júıesin jasaǵanynda.

Farabı ómir súrgen zamanda Baǵdat qalasy halıfat dáýiriniń órkenıet ordasy edi. Sol sebepti arab tili ǵylym tiline aınaldy. Onda «Danalyq úıi» salynyp, aýdarmashylar, ádebıetshiler, ǵalymdar, fılosoftar, t.b. shoǵyrlandyryldy. Ál-Farabı sekildi kóptegen ǵalymdar osy jerde eńbekterin jazdy.

Ál-Farabı arab tilin Baǵdatta úırendi. Sonymen birge, ol grek tilin de óte joǵary deńgeıde meńgerdi. Fılosoftardyń eńbegin aýdarýdyń ózi úlken bir eńbekti talap etedi. Ǵylymı eńbekti aýdarý til bilýmen shektelmeıdi. Sol taqyryptyń nemese kitaptyń mán-mazmunyn tereńinen túsine bilýi tıis. «Ekinshi ustaz» atanýynyń mánisi osynda jatyr.

Ataqty Ibn Sına Farabıdi ustazy sanaǵan. Medıınaǵa kelýine Farabı eńbeginiń sebep bolǵanyn jetkizedi. Ańyzdardyń birinde ol Arıstoteldiń metofızıkasyn 49 ret oqyp túsine almaı, kezdeısoq jerden Farabıdiń  álgi metofızıka traktatyna jazǵan túsiniktemesin bir ret oqyǵanda-aq túsingenin aıtqan.

– Ál-Farabıdi ómirde kishipeıil, adamgershiligi mol, qarapaıym kisi bolǵan desedi...  

– Ańyz áńgime keltire keteıin. Ál-Farabıdiń Baǵdatta ataǵy shyǵyp, talaılarǵa tanyla bastaǵanda oǵan zamandastary mynadaı suraq qoıypty: –   Siz Arıstotelden keıingi ekinshi ustazsyz. Keıbir ǵylym salasynda deńgeıińiz odan da joǵary. Arıstotelmen bir zamanda ómir súrseńiz kim bolar edińiz? Sonda Farabı: – Eger sol zamanda ómir súrsem, onyń eń súıikti shákirtteriniń biri bolar edim, – degen eken. Ustazyna degen qurmetiniń kórinisi qandaı deseńshi! Ol zamanda ustaz ben shákirt arasyndaǵy syılastyq óte joǵary deńgeıde bolǵan.

- Arıstotel men Platondy Eýropaǵa tanytýda Farabıdiń eńbegi orasan degendi aıtyp qaldyńyz. Tarqata ketseńiz...

- Joǵaryda Farabıdiń tildi meńgerýin aıttyq. Zertteýshiler 70-ke jýyq til meńgergendigin aıtady. Sonyń ishinde grek tilin óte jaqsy bilgen.

Ibn Sına, Ibn Týfaıl, Ibn Badja, Ibn Rýshıdter Farabıdiń eńbekterin latyn tiline aýdaryp, Eýropaǵa áıgili etti.  Arıstotel men Platondy Farabı arqyly tanytty. Sóıtip, osy atalǵan ǵalymdardyń aýdarmalarynyń arqasynda Eýropa antıkalyq fılosofııamen, ellındik mádenıetpen tanysýǵa múmkindik aldy. Eýropada renessans (qaıta órleý) dáýiri bastaldy. Renessans uǵymynyń shyǵýyna túrtki boldy.

Kóne grek fılosofııasyn synaýshylar Arıstotel men Platonnyń arasyndǵy ıdeıalyq qarama-qaıshylyqtaryn sóz etedi. Ál-Farabı osy synǵa jaýap retinde «Platon men Arıstotel kózqarastarynyń birligi týraly» traktatyn jazady. Traktatta eki oıshyl arasyndaǵy aıyrmashylyq tildiń ártúrli stılin qoldanýdan jáne olardyń bir-birine uqsamaıtyn ómir súrý tásilderinen ekendigin anyqtap, eki fılosof oılarynyń bir-birine uqsaıtyndyǵyn aıtady.

Farabıdiń jaratylystaný ǵylymdarynyń salasy boıynsha Eýropaǵa jasaǵan yqpaly óte kúshti boldy. Ózinen 300-400 jyl keıin ómir súrgen Benedıkt Spınoza, Rene Dekard, Djordj Berklı sekildi ǵalymdardyń báriniń shyǵarmalaryn alyp qarasaq, olardan birden Farabıdiń yqpalyn baıqaımyz. Demek, olar Farabı eńbekterimen tanys bolǵan. Ony jaqsy túsiný úshin arab tilin úırengen. Óıtkeni, eýropalyqtar sol zamanda grek tilin jaqsy bilmegen.

Ál-Farabı men onyń zamandastarynyń eńbekterimen  tanysqan Eýropa ǵalymdary fılosofııanyń damýyna, tarıhtyń damýyna, ásirese, jaratylystaný ǵylymynyń joǵary deńgeıge kóterilýine sebepshi boldy.

Medıına men matematıka salasynda musylman ǵalymdary óte myqty boldy. Alǵashqy bolyp anestezıologııa ǵylymyn úırendi. Adamdy uıyqtatyp qoıyp ota jasaýdy Eýropa bilmegen. Shirkeýler men hramdarda indetterdi «Qudaıdyń jibergen báleketi, ony emdeý múmkin emes» degen ýaǵyzdar aıtyla bastaǵan-dy. Osy ýaqytta musylman ǵalymdary kez-kelgen indetti jazýǵa bolatynyn aıtty. Mysaly, Ibn Sına 2500-ge jýyq aýrýdyń túrleri men emdeý tásilderin jazdy. Osynshama eńbek etken Ibn Sına óziniń medıınaǵa kelýine Farabıdiń adam aǵzalary týraly jazǵan traktattary sebep bolǵandyǵyn aıtady. Ókinishke qaraı, bizge Farabıdiń medıınaǵa jazǵan traktattary jetken joq.

- Bizge Farabıdiń bir ǵana beınesi tanys. Ózi túrki dúnıesine saı kıim úlgisin kıgen eken. Suraıyn degenimiz, álgi sýretten basqa orıgınal túri bar ma? Sýrettegi babamyzdyń bas kıimi túrkilerdikine uqsamaıtyn sekildi...

- Qazirgi qoldanysta Farabı sýretiniń  bekitilip qoıǵan bir ǵana nusqasy bar. Shynyna kelgende, ol óziniń sýreti túgil ómirbaıany jóninde eshteńe qaldyrmaǵan. Ol kezdegi ǵalymdar eńbekterine aty-jónderin ǵana jazyp qaldyrsa kerek.

Degenmen de kóptegen málimetter boıynsha, ómiriniń sońyna deıin túrkilik dástúr úlgisimen kıingen. Jáne ol kóptegen jerlerge barǵanda óziniń túrki jurtynan ekenin eshkimnen jasyrmaǵan.

 - Ál-Farabıdiń gýmanıstik, etıkalyq oılary jóninde mysal keltire ketseńiz?

–  Etıka Farabı murasynyń ishinde úlken oryn alady. Ol etıkany eń aldymen jaqsylyq pen jamandyqty ajyratýǵa múmkindik beretin ǵylym dep qarady. Sondyqtan da, onyń etıka jónindegi konepııalarynda jaqsylyq pen meıirbandyq basty ról atqarady. «Jaqsylyq ómirdiń mazmun-maǵynasynyń bir bóligi, sondyqtan da, ol ómirmen bite qaınasyp jatyr. Al jamandyq bolsa jaqsylyq sııaqty emes, ol bolmys joq jerden paıda bolǵan» - deıdi. Uly ǵalymnyń osynaý oılarynan tereń gýmanızmniń lebi esedi. Ol adam balasyn jaratylystyń, búkil jan ıesi ataýlynyń bıik shoqtyǵy dep bildi. Sondyqtan da adamdy qurmetteý, qastarleý kerek ekenin aıtty. Jamandyqty jaqsylyq jeńgende ǵana adam balasy izgi muratyna jetedi dep tujyrymdady.

Adam ózi bireýge jaqsylyq jasap, sonyń tóleýin kútetin bolsa, ol sol adamdy qaıtadan jaman adamǵa aınaldyrady deıdi.

Farabı tek shyn mánindegi ǵylym men teorııalyq fılosofııa ǵana el basqarýshy ákimderdi ıgi isterge bastaıdy, sol arqyly ǵana memleketti basqarýdyń isin shyńyna jetkize alady dep eseptedi. Budan anyq baıqaıtynymyz: Farabı dinı kózqarastarǵa ashyq qarsy shyqpaǵanymen, ǵylymdy dinnen áldeqaıda joǵary qoıady. Ol halyqty moraldyq jáne ıntellektýaldyq jaǵynan órkendep ósýine shaqyrady. «Adamnyń baqyty – o dúnıede» deıtin múddeni kózdegen joq. Kerisinshe, adam ataýlynyń bári bul dúnıede oqysyn, úırensin, eńbek etsin, jetilsin dep arman etti.

Adamdar bir-birimen til tabysyp, kelisip ómir súrýi kerek. Qoǵammen, mańaıyndaǵylarmen birlese otyryp baqytqa qol jetkizýi múmkin, biraq bir adam jeke-dara baqytty bolýy múmkin emes deıdi.

 

–  Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken Jasulan Naýryzáli

"Adyrna" ulttyq portaly

 

 

Pikirler