Jarasy júreginiń jazylmaǵan

622

Kirispe. Qashanda jaqsynyń orny bólek. «Jaqsynyń artynda sóz qalar, sarańnyń sońynda bóz qalar» degen naqyl bar. Halqyna, keleshek urpaǵyna asa kóp mura qaldyrǵan Ahmet Baıtursynov aǵamyzdyń esimi dál búgin bulttyń arasynan shyqqan kúndeı qaıtadan jarq ete tústi. Eger aıaýly aǵanyń qalamynan shyqqan ne bir qundy eńbekterin kezinde ózimen qatar júrgen qalamdastary súısine oqyp, erekshe bir lázzat alsa, al meniń zamandastarym onyń sonshama mol murasynyń, baı tvorchestvosynyń keń saraıyna kirýge endi ǵana esigin ashyp otyr. Óıtkeni, Ahań aǵamyzdyń halyq úshin istegen qyzmeti, ádebıet, qazaq tili salasyndaǵy eńbekteri óz eliniń tarıhymen sabaqtasyp jatady. Onyń osy eńbekteri eline, jerine, ózine ornatqan máńgilik eskertkish ispettes. Bir ǵana Ahmet aǵanyń qoǵamdaǵy, ádebıettegi, baspasóz salasynda istegen eńbekteri áldeneshe tarıhshyǵa, ádebıet zertteýshisine júk bolar mol dúnıe ekeni belgili.

Biz A.Baıtursynovtyń sol eńbekterin zertteý, taldaý jaǵyn ádebıetshiler men tilshilerdiń úlesine qaldyra otyryp, abzal azamattyń adamı kúndelikti ómirindegi is-áreketin, jora-joldastarymen qarym-qatynasyn eske túsirip, búgingi jas urpaqqa úlgi-ónege retinde usynbaqpyz.

Sholpan Ahmetqyzynyń aıtqandarynan: - Áli esimde, ol kezde men toǵyz jasta edim. Sheshem, ákem, úsheýmiz Qyzylorda qalasynda turatynbyz. Bizdiń úıge ákemniń joldastary Á.Jankeldın, S.Seıfýllın, S.Qojanov, M.Dýlatovtar jıi keletin. Ár aptanyń jeksenbi kúnderi bir úıge jınalyp óleń oqıtyn, dombyra tartyp, án salatyn. Ákem Ahmet sheber dombyrashy kisi bolatyn, skrıpkada oınaıtyn, pıanıno tartyp, oǵan qosylyp án salatyn edi. Sýret salýdy jáne sýretke túsirýdi unatatyn edi. Uzyn qaıys baýy bar fotoapparatpen úlken-kishimizdi, dos-qurbylaryn, kórshilerdi túgel sýretke túsirip, máz etetin. Kıimdi de óte talǵammen kıetin. Bir ǵajaby, Sáken, Mirjaqyp, Sultan aǵalardyń sol kezdegi kıgen kıimderi óte jarasymdy keletin. Mindetti túrde galstýk taǵyp, aq kóılek, kostıým-shalbar kıgende erekshe kóz tartýshy edi. Keıde etik pen galıfe shalbar, qysqa teri ton kıip júretin. Ásirese, elden kelgen kisiler olardyń júris-turysyna qyzyǵa qaraıtyn, bir jaǵynan, «mine, bizdiń oqyǵan azamattarymyz» dep maqtan tutatyn edi. Ákem Baký, Moskva, Almatyǵa jınalystarǵa barǵanda maǵan tigilgen kóılekter ákeletin. Qaıdan biletinin bilmeımin, maǵan ákelgen kıimderi arnaıy ózimiz tikkizgendeı bizge jarasa ketetin. Ákemniń ne nársege bolsa da talǵamy kúshti bolatyn. Ónerdi, ádebıetti óte jaqsy kóretin. Ónerli adamdarǵa qamqorlyq jasaýǵa tyrysatyn. Maǵan qolyma tuńǵysh ret qalam ustatyp arabsha hat tanytty. Óz óleńderimen qosa Maǵjan, Shákárim, Mirjaqyp, Júsipbek aǵalardyń eńbekterin Badrısafa sheshem ekeýmizge oqyp beretin. Sóıtip, olarǵa rıza bolyp «bizdiń jigitterdiń bári myqty» dep únemi maqtap otyratyn.

... Ákem keshkisin jumystan kelgen soń tamaq iship, sál taza aýda júrip demalatyn. Sosyn keshke el aıaǵy basylǵan soń jazý stolyna otyryp, jazýyn jazatyn. Túnniń bir ýaǵyna deıin otyratyn. Onyń uzaq oılanyp otyrǵanyn kórgen sheshem «Aha, jatyp demalsańshy, erteń de ýaqyt bar ǵoı» deıtin. Estimgen adamdaı únsiz otyrǵan ákeme Badrısafa sheshem kárlen kesege quıyp ashyǵan kóje, aıran aparyp stolynyń shetine qoıyp ketetin. Sonda men balalyqpen bilmeıdi ekenmin, ákemniń búgingi urpaǵyna qaldyrǵan eńbekteri sol kezde jazylǵan dúnıeleri eken ǵoı.

Sheshem de taza, ınabatty kisi edi, qonaqjaı bolatyn, namaz oqıtyn. Baryn kelgen adamdardyń aldyna qoıyp, aq dastarhan jaıatyn. Osyǵan oraı bizdiń úı kishigirim qonaq úıi sııaqty kórinetin. Almatydan, Qostanaıdan, Torǵaıdan kelgen adamdardyń bári bizdiń úıge keletin edi. Biraq birte-birte bizdiń úıge keletin adamdar sap tıyldy. Onyń sebebin keıin bildim. Bireý ákemdi «ultshyl, halyq jaýy» dep kórsetipti. Sezikti adam atanǵan soń ákemnen keıbir dostary, joldastary shetteı bastapty.

Bir kúni syrtta biraz oınap úıge kelsem, apam talyp jatyr, shoshyp kettim. Esin jıǵan soń surasam, ákemdi tutqyndap áketipti. Ol ketken soń bizdiń berekemiz bolmady. Jylap-syqtap kóptiń biri bolyp qala berdik. Ol kezde tańqalýǵa bolmaıdy. Búgin bar adam erteńinde joq. Bir túnde-aq «halyq jaýy» bolyp shyǵa keledi. Sodan sheshem onyń qoljazbalaryn, shyqqan kitaptaryn kórpe-tósek, kıim-keshek arasyna  tyǵyp saqtap júrdi. Arada birer jyl ótti. Ákem densaýlyǵynan, kórkinen, seriliginen ajyrap, túrmeden bosap keldi. Ol kisige kómektesken Moskvadaǵy Peshkova joldas eken. Biz kóp keshikpeı Almatyǵa keldik. Tirshilik taýqymetinen men erterek turmysqa shyǵyp kettim. Ákem men sheshem páter jaldap qalanyń tórt buryshyna túgel kóship-qonyp júrdi. Kim durys páterin berer deısiń, qysta burysh-buryshynan jel soǵyp, edendi bassań tabanyńnan yzǵar qarıtyn. Sondaı úıde kúrk-kúrk jótelip júrse de, syrqaty bar anam ekeýi bir-birine súıeý bolyp, az da bolsa bostandyqqa shyqqanyna máz bolatyn. Sóıtip júrgende bir kúni jaqsy habar ákeldi. Men qalalyq atqarý komıtetine jaǵdaıymdy aıtyp ótinish jazyp edim, úı beredi dep qýanyp keldi. Sodan olar bir at arbaǵa shabadan, kıim-keshek, kórpe-tósekterin salyp, Qaskeleń kóshesindegi 44-úıge kóship bardy. Aǵashtan salynǵan keń bólme, aýyz úıi bar eken. Kórshimiz de qazaq eken, kóp balaly semıaly, ashyq-jarqyn jandar bolyp shyqty.

«Óz úıim,óleń tósegim» dep Jırenshe sheshen aıtqandaı, bul úıde áke-sheshem birneshe jyl birge ómir súrdi. Jumystan kelgen soń ákem baıaǵy jazýymen aınalysady. Sol úıde olar 1934 jyldan 1937 jyldyń qazan aıyna deıin turdy. 1937 jyly bizdiń semıanyń basyna taǵy da qara bult tóndi. 1937 jyldyń keshinde ákemdi NKVD adamdary kelip taǵy da alyp ketti. Ákem sol ketkennen bul úıge oralmady. Ahmet ákem óz ákesi Baıtursyndy esine túsirip kezinde mynadaı óleń jazǵanyn aıtyp, aýyr kúrsinip tereń oıǵa batyp otyrýshy edi:

Oq tıip on úshimde oı túsirip,

Bitpegen júregimde bar bir jaram, - dep.

Meniń de aıtarym sol, aıaýly ákemniń júregi on úshinde jaralansa, meniń júregim toǵyz jasymnan bastap-aq sondaı dertke dýshar boldy. Úmit, arman degen qıyn eken. Ákemniń «halyq jaýy» emestigine men sengenmin.Qashanda qıyndyqty Badrısafa apam ekeýmiz birge ótkizdik. Amal ne, aıaýly anam armanda ketti. Jarynyń adal ekenine senip ómirden ótse de, sol bir «jaý» degen sózden taza, aq ekendigin estimeı ketkenine ókinemin. Aıtýǵa aýyz barmaıtyn sol 32 jylǵy náýbet bizdiń júregimizge aqtańdaq qana emes, qara daq bolyp jabysty. Qanshama adamnyń janyna sol kez jara saldy. Ol kez ózimen ketsin. Ákem halqyna qaıta oraldy, óshken arman oty qaıta jarqyrady, Rahmet, úkimet pen partııaǵa! Endigi áńgimeni Sháıda apaı jalǵastyrsyn.

Jurtshylyqqa belgili Ahmet Baıtursynovtyń «Qartqoja» degen romany bar. Myna Sháıda Toǵanbaeva apaı sol romannyń bas keıipkeri Qartqojanyń zaıyby. Ol kisi bala kezinen Ahmet aǵalarymen kórshi turǵan. Jartyny jaryp, bútindi bólip jep Qyzylorda, Almaty qalalarynda juptaryn jazbaı birge júrgen syılas adamdar bolǵan.

Sháıda Toǵanbaevanyń esteligi:

-          Men Ahmet aǵany 7-8 jasymda-aq estidim. Óıtkeni Qarqaraly ýezinde oqıtyn aǵalarym Hasenbek Isataev, Shaıahmet Adambaevtar úıge kelgen saıyn ózderimen birge oqyp júrgen joldastaryn aıtyp, olardyń óleń-jyrlaryn jatqa oqyp beretin. Sonda meniń qulaǵyma Maǵjan Jumabaev, Temirbek Júrgenov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytovtardyń esimderi jıi estiletin edi. Hasenbek, Shaıahmetter «bizde qazaqtyń naǵyz bilimdi, bilgishteri oqıdy» dep ózderiniń solarmen birge júrgenin maqtan etetin. Birde oqýdan úıge kelgen Hasenbek maǵan Ahmet aǵanyń álippesin ákep berdi. Men tuńǵysh ret saýatymdy sol kitappen ashtym. Keıinnen Ahań aǵaıdy tutqyndap áketken soń bizder Almatyǵa qonys aýdardyq. Arada birneshe jyl ótken soń Ahań túrmeden bosap, Almatyǵa keldi. Baspanasyz qınalǵan soń Hasenbek aǵaı Ahańdy Badrısafa jeńgeımen úıine kirgizip aldy. Biraz abyr-sabyr bolyp, baıaǵy ádebıet, óner jaıly qyzý áńgime Hasenbektiń úıinde qaıta jalǵasty. Biraq burynǵydaı erkin emes, jaılap saqtyqpen, áldeneden úreılenip júretin olar. Sol kezde J.Aımaýytovtyń «Betim-aý, qudaǵı», M.Áýezovtyń «Qaragóz» pesalary shyqqan. Solardy aǵalarymmen birge kórip men de máz bolatynmyn. Meni Qartqojaǵa ózderiniń qoldarynan uzatty. Ahmet aǵa óte bııazy, qyz minezdi kisi eken. Eshqashan daýys kóterip sóılemeıtin. Úlkendi de, kishini de tek «Siz» dep sóıleýshi edi. Aqquba óńdi, qoıý qara qasy ózine erekshe jarasatyn. Qolyna oıýlanǵan, sary myspen áshekeılengen taıaq ustap júretin. Biraq túrmeden syrqattanyp, betiniń nury taıyp oraldy. Odan keıin kóbine oqshaý júretin.

Birde zaıybym Qartqoja úıge bir pıma ákeldi de, «mynany Ahańa aparyp bershi, aıaǵy aýyrady, isip ketipti, jyly kıiný kerek»,-dedi. Men dál sol kúni apara almadym. Sóıtsem, ony Ámirbek degen bir týysy ruqsatsyz maǵan aıtpaı kıip ketipti. Qartqoja ony shaqyryp, pımany sheship alyp, Ahańa ózi aparyp berdi. Ol kisi rahmet aıtyp, Qartqojaǵa rıza bolypty. Biz, Hasenbek aǵanyń úıine jınalǵandar, Ahańnyń ár shyǵarmasyn qýana oqyp, sosyn ony kórpeniń astaryna, matratyń tysyna kórsetpeı tigip qoıatynbyz.

Bir ókinishtisi sol, 1937 jyly ekinshi ret qamaýǵa alynyp, úıin konfıskelegende keıbir qoljazbalar sonda birge ketti. Ahań men jeńgeı Qaskeleń kóshesindegi 44 úıge kóshkenshe Hasenbektermen birge turdy. Jeńgemiz Kápen men Badrısafa apaı ekeýi óte tatý boldy. Ár semıaǵa kúnine beriletin 300 gramm nan bárine jetetin, ol kezde sýdyń bir shelegi 2 tıyn turatyn. Sol bir qıynshylyq kezde birge oqyp, birge ósken Hasenbek aǵaıym men Ahańdar eshbir kelgen qonaqqa renjimeı, jyly shyraımen qarsy alyp, shyǵaryp salatyn. Qazir qarap otyrsam, jastar dúnıege jaqyn. Ózge túgili óz týysynan qashady. Nesin aıtaıyn, jasym búgin 83-ke keldi. Qazaqtyń nebir aıaýly, zııaly er-azamattary aqtańdaqtyń arqasynda ómirden erte ketti ǵoı! Sonyń biri besaspap, ulaǵatty aǵamyz Ahmet Baıtursynov. Ony zamandastary kezinde «bizdiń Ahań búkil qazaqqa áke bolýǵa laıyq» deýshi edi. Kóp isin aıaqtamaı, oılaǵan armanyn tolyq oryndaı almady. Ahańdy 1937 jyly Qaskeleń kóshesindegi 44 úıinen ekinshi ret ustap áketti. Kóp keshikpeı Hasenbek aǵa da ustaldy. Oǵan «A.Baıtursynovpen jaqynsyń» degen aıyp taǵypty. Sol ketkennen eki dos qaıta oralmady. Ahań túrmeden jazǵan bir hatynda mynadaı óleń jiberipti:

A, qudaıym, aqqa jaq,

Ózińe aıan, men naqaq.

Aqqa degen jolymnyń,

Abyroıyn ashpaı jap, - dep.

Mine, arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende Ahmet aǵamyz halqymen qaıta tabysty. Kóńil osyny demeý etedi. Ahańnyń osy ýaqytqa deıin temir sandyqta jabýly kelgen eńbekteri jaryqqa shyǵyp, urpaǵyna rýhanı azyq bolady, solardyń enshisine aınalady. Kesh bolsa da bul halqymyz, el-jurtymyz úshin úlken baqyt!

Sońǵy túıin. Sonaý 1905 jyldan bastap ózi sııaqty oqyǵan azamattardyń basyn biriktirip, halqynyń qamyn oılap, elim dep eńiregen azamat olarǵa shyn qamqorshy bola bildi. El arasyndaǵy ár túrli kúrdeli máseleler jaıly «Maıdan», «Qazaq» gazetterine kóptegen maqalalar jazdy. Onyń esimin el arasyna keńinen tanytqan «Qyryq mysaly». Budan keıin kóp uzamaı Ahmet Baıtursynov otty, ýytty tilimen «Masany» jazǵan. Osy jınaǵyn Ýfada «Ǵalııa» medresesinde oqyp júrgen qazaq jastary erekshe yqylaspen qarsy alyp, ony ózimen birge oqyp júrgen bar qurbylaryna taratyp jibergen.

Jalpy, 1917 jyldaǵy revolıýııaǵa deıin Ahmet aǵanyń bar ómiri «Qazaq» gazetimen birge ótken. Oqýlyq retinde jazǵan «Til quraly», «Oqý quraldary», «Álıffe asqary», «Mádenıet tarıhy» kitaptary kezinde Orynborda basylyp shyqqan. Ahań aǵaıymyz jaıly 1923 jyly aqpannyń 4 sanynda «Aqjol» gazetine elý jyldyq mereıtoıyna arnap jazǵan maqalasynda Muhtar Áýezov bylaı degen eken: «Ahań eńbegi janǵan jannyń biri, istegen isiniń jemisi – artynan kele jatqan jastar. Onyń arty Ahań mektebine «Álippesin» qushaqtap kirip kele jatqan jas býyn, jańa ósip kele jatqan qazaq ádebıeti. Bul ádebıet, bul jas býyn Ahańdy óziniń basshysy dep sanaıdy».

Muhtar Áýezovtyń bul sózi búginde shyndyqqa aınaldy. Ahmet aǵanyń artynan ergen urpaqtary eseıip, onyń da izbasarlary ósip keledi, bolashaqta da óse bermek. Al Ahańdaı aǵamyz osy óskeleń urpaqtarymen birge jasaı bermek. Búginde Ahań aǵamyzdyń ekinshi ómiri qaıta bastaldy.

Rza QÝNAQOVA

 

Maqala 1990 jyly shyqqan «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń №8 basylymynyń 12-13 betterinde jarııalanǵan. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly týraly estelikti qaıta jańǵyrtyp, oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.

Ázirlegen: Jansaıa SMAN

Adyrna ulttyq portaly

Pikirler