Ákim men mınıstrdi jazalaý arqyly qymbatshylyqtan qutylmaımyz

227

Búgin Elimizdiń Premer-mınıstri Asqar Mamın áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn kótergeni úshin vıe-mınıstrler men birneshe oblys ákimderiniń orynbasarlaryn jazalaýdy tapsyrdy.

«Múddeli memlekettik organdardyń ishinen jumys tobyn quryp, bir apta ishinde áleýmettik mańyzdy taýarlardyń baǵasyn turaqtandyrý boıynsha qysqa merzimdi jáne orta merzimdi sharalar júzege asyrý qajet. Úsh kúnniń ishinde Premer-Mınıstr Keńsesine  azyq-túlik baǵasynyń ósýine jol bermeý máselesimen shuǵyldanýy tıis aýyl sharýashylyǵy, ulttyq ekonomıka, saýda jáne ıntegraııa vıe-mınıstrlerin tártiptik jaýapkershilikke tartý boıynsha usynys hat joldansyn», - dedi Mamın úkimet otyrysynda.

Buǵan qosa Úkimet basshysy Aqtóbe, Petropavl, Kókshetaý, Taraz jáne Jambyl oblysy ákimderiniń orynbasarlaryn jaýapqa tartýdy tapsyrdy.

Bilemiz, bizdiń Úkimet ın­flıaııamen kúresti bastaǵaly biraz ýaqyt bol­ǵan. Tipti  jyl basynan beri qym­batshylyqpen kúresýge tek qana Úkimet mú­she­­leri emes, jergilikti ákimder de belsene kirisken bolatyn. Ol tustary «ınflıaııany kúshpen tejep, baılap-matap tastaımyz» degender de tabylǵan. Buǵan qatysty elimizde halyqqa bólinetin áleýmettik tólemder quny ósti degenmen, árıne, ony qymbatshylyq jeńip ketip otyrdy.  Bizde osy kezge deıin  jyl saıyn memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysyna  ústeme qosylyp otyrdy. Úkimettiń esebinshe, otandyq taýar óndirýshilerge, ásirese azyq-túlik ónimderin óndirýshilerge qazirde elde barynsha jaǵdaı jasalýda. Osy arqyly otandyq ónimderge salynatyn salyq kólemi azaı­tylyp, otandyq ónim óndiretin kásipker­lerdi orynsyz tekserýge moratorıı da jarııa­landy. Biraq qalaı desek te qymbatshylyqtyń qamyty bıylǵy jyly buqaraǵa tipti qatty sezilip otyr. Ne isteý kerek? «Adyrna» ulttyq portalynyń atynan mamandarmen pikirlesip kórdik.

Bul rette ekonomıst-ǵalym Beısenbek Zııabekov

«Qazir sheneýnikterdiń basym bóligi «eldegi qymbatshylyqty odan ári sharyqtatpaý úshin otandyq taýar baǵasyn tejep ustaýymyz kerek» deıdi. Bul – naryqtyń zańdylyǵyna qaıshy keletin dúnıe. Naryqta taýar baǵasyn shektep ustaý kerek degen qaǵıda joq. Bul ádisten otandyq ónim óndirýshiler óndirgen taýa­rynyń ústinen paıda kóre almaı utylyp otyr. Úkimettiń otandyq taýar baǵasyn ósirýge shekteý qoıǵany durys emes. Bul – bir. Ekinshiden, ınflıaııa kezinde eldegi jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabys tabatyndardyń utqany da shamaly. Qazir qazaqstandyqtardyń 60 paıyzy aılyǵyn shaı-pulyna jetkize almaýda. Demek, halyqqa memleket tarapynan bólinetin áleýmettik tólemderdi ósirýdi, ınflıaııa esebinen 9-10 paıyz emes, 30 paıyzǵa deıin ústeme tólem qosýdy oılastyrǵany jón. Buǵan qosa, eldegi ortasha jalaqy kólemin de ósirý qajet. Al, úshin­shiden, Qazaqstanǵa keletin taýarlardyń 60 paıyzy syrttan tasymaldanady. Bola­shaqta ımportty qymbattatpaý úshin ım­portqa saly­natyn salyq mólsherin qaıta qarastyrý ke­rek. Osy jaıttardyń astaryna mán beril­gende ǵana biz ınflıaııamen kúreste utyp shyǵatyn edik. Ázirge ınflıaııamen kúreste utqan tusymyz shamalylaý bolyp tur. Ásirese qarapaıym halyqqa aýyrlaý tıip tur»,-dedi.

Jalpy, ekonomıst-mamandar ınflıa­ııa­men kúres jolynda keshendi, júıeli baǵ­dar­lamalar jasalynýy qajettigin alǵa tartady. Bir eskeretini, «ol baǵdarla­malarda ǵylymı negiz bolýy kerek» deıdi otandyq ǵalymdar. Baǵamdasaq, irgemizdegi Reseıde, kórshiles Qytaıda eldegi bolyp jatqan naryqtyq qu­bylystardy baqylap otyratyn ǵylymı keńester ortalyǵy bar kórinedi. Al bizdiń bul rette «ustanyp otyrǵan qaǵıdamyz tym eski» desedi ǵalymdar.

Bul retten qarjyger Ilııas Isaev:

«Bizdiń naryqtyq qaǵıdany elimizge endirer tusta aǵylshyn ǵalymy Frıdmen Mıltonnyń teorııasyn qalap alǵanymyz eriksiz oıǵa oralady. Sol Mıltonnyń qaǵıdasy «elde qymbatshylyq ornamaýy úshin aqsha massasyn qysyp, óndiristik salaǵa emes, qarjy salasyna beıil aýdarý kerek» degenge saıady. Zamanynda bul qaǵıdany tek Qazaqstan emes, biraz mem­leketter tańdap alǵan-dy. Biraq ekono­mıkalyq jaǵdaıyna sáıkes kelmegendikten, biraz elder Mılton­nyń óndiristik salany qoldamaıtyn monetarlyq teorııasynan áldeqashan bas tartqan. Al Qazaqstan bul teorııany áli de bolsa ustanyp keledi. Elde óndiris oryn­daryn damytý, otandyq ónimdi qoldaý jaǵy óte kemshin. Biz óndiristi emes, bankterdi qoldaýdy, banterge demeý qarjy berýdi ustanyp keldik.  Bizdiń quzyrly taraptar bank sektorlary men qurylys salasyn aıryqsha qoldaýdy áli jalǵastyryp keledi. Al bul eki sala búkil memlekettiń joq-jitigin túgendeı almaıdy. Bizdiń atmosferamyzǵa beıim degen Mılton teorııasy áldeqashan kónerdi. Sondyqtan bizge ustanǵan qaǵıdany ózgertip, óndiris oryndaryn kóbeıtýdi, ónerkásip salasyn damytýdy keminde 15 jyl buryn bastap ketý kerek edi»,-deıdi.

Negizinde, qymbatshylyq tóńireginde sóz qaýzaǵanda másele bir munymen shektelmeıdi. Ilııas Isaevtyń paıymdaýynsha, máseleni sheshýdiń tetigi bir ǵana komıssııa qurýda nemese antımono­polııalyq komıtetterge shúıligýde, bankterge talapty kúsheıtýde, baǵany shekteýde nemese halyqqa ústemeaqy qosýda ǵana jatqan joq. Eger tórkinine úńilsek, ınflıaııany buǵaý­laıtyn, bizdiń baǵymyzdy ashatyn mynadaı úsh ǵylymı tetik bar kórinedi:

a) Ol úshin, birinshiden, elde aýyr ónerkásip salasyn damytýǵa kúsh salýmyz kerek. Biz ınfraqurylymdardy damytýǵa paıdalanatyn qajetti tehnologııalardy, ınjenerlik maman­dardy syrttan ákelýdi toqtatýymyz kerek. Bul otandyq ónerkásip salasynyń jandanýyna keri yqpalyn tıgizýde.

á) Al, ekinshiden, qaıta óńdeý salasyna jan bitirýimiz kerek. Biz kezinde óndiristi jáne qaıta óńdeý salasyn damytýdy durys jolǵa qoıýdy oılastyrmadyq. Kerisinshe, bankterge ınves­tıııa bólýdi, munaı salasyna aıryqsha kóńil aýdarýdy durys sanadyq. Munaıdan túsken túsim arqyly memleketke qajetti tutyný ta­ýarlaryn syrttan satyp alǵandy tıimdi dep eseptedik. Bul úrdistiń qate ekendigin qazir ýaqyt dáleldep berdi. Sondyqtan osy qatelikti jóndeýge tıispiz. Qymbatshylyqqa odan ári uryna bermeý úshin eldegi qaıta óńdeý salasyna dem berýimiz qajet.

b) Úshinshiden, saýda-sattyq salasynyń 50 paıyzyn memleket óz qaramaǵyna alýy kerek. Kezindegideı halyqty azyq-túlik ónimderimen jáne tutyný taýarlarymen qamtamasyz etetin memlekettik dúkender bolýy tıis.

Mine, ınflıaııamen kúreste osy basty úsh tetikti ustansaq, «memleketten bóliner ústeme­aqyny da, járdemaqyny da, ortasha jalaqyny da ınflıaııa jep qoımaıdy» desedi mamandar.

 

Qarlyǵash ZARYQHANQYZY,

"Adyrna" ulttyq portaly

 

 

 

Pikirler