Qazirgi Qazaqstan jaǵdaıyndaǵy  konfessııaaralyq qatynasty retteýdiń mańyzdylyǵy

168

Polıetnıkalyq, polıkonfessıonaldyq Qazaqstan úshin etnıkaaralyq, konfessııaaralyq kelisimdi saqtap qalýdyń qanshama mańyzdy ekeni barshaǵa málim. Qazirgi Qazaqstan etnıkaaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim men dıalogtyń modeli qalyptasyp basqa elderge úlgi retinde qabyldanatynyn maqtan etemiz jáne qazaq jerinde eshýaqytta dinı negizde birde-bir iri dinı qaqtyǵystar bolmaǵanyn erekshe atap ótýge bolady.

Qazaqstannyń zaıyrly memleket bolýyna baılanysty, resmı ıdeologııa dinge meılinshe beıtarap qaraıdy: ol dinshil de, dinge qarsy da sıpatqa ıe emes. Qazirgi Qazaqstandaǵy dinniń jaǵdaıy avtorıtarlyq, totalıtarlyq jáne teokratııalyq basqarý júıesi bar memleketterden túbirinen ózgeshe.

Konfessııaaralyq beıbitshilik pen kelisim kópultty, kóptildi jáne kópkonfessııaly Qazaqstan úshin mańyzdy másele. Búginde Qazaqstan álemge búkilálemdik dinı-rýhanı forýmnyń ortalyǵy esebinde de tanys. Oǵan álemdik jáne dástúrli dinderdiń basshylary anaǵurlym mańyzdy zamanaýı dinı máselelerdi sheshý úshin jınalady.

Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń birinshi sezinde (2003) elimizdegi konfessııaaralyq kelisim men dıalogtyń mańyzdylyǵy erekshe atap ótilip, konfessııaaralyq kelisim men dıalogtyń negizgi qaǵıdattary aıqyndaldy. Olar: toleranttylyq, ózara qurmetteý men túsinisý, ultaralyq kelisim men dinı tózimdilik. Bul qaǵıdalar Qazaqstandaǵy konfessııaaralyq qatynastardyń da negizin quraıdy. Bul týraly Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda erekshe atap ótkendeı "Biz barlyq dinderdiń teń quqylyǵyna kepildik beremiz jáne Qazaqstanda konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etemiz".

Din biriktirýdiń, ıntegraııalyq úderisterdiń kúshti faktory bola alady. Ol úshin dinderden qaıshylyqtardy emes, kerisinshe, ortaq belgiler men qaǵıdattardy, ortaq negizder men ortaq qundylyqtardy, biriktirýshi bastaýdy izdeýge mindettimiz.

Aıta ketý kerek, Qazaqstan dinı toleranttylyq pen konfessııaaralyq kelisim isinde ıgi dástúrlerge ıe. Qazaqstan kóne zamannan beri sanalýan mádenıetter men dinderdiń toǵysý mekeni bolǵan. Qazirgi Qazaqstannyń aýmaǵynda birneshe ǵasyrlar boıy táńirshildik, zoroastrızm, manıheılik, býddızm, hrıstıandyq (onyń ásirese nesterıondyq jáne ıakovıttik tarmaqtary) jáne ıslam sııaqty ártúrli nanymdar beıbit qatar ómir súrgen, ıaǵnı toleranttylyq pen konfessııaaralyq kelisimniń úlgisi bolǵan. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaev atap aıtqanyndaı: "...bizge tózimsizdik nemese dinı fanatızm jat. Bul rýhanı dástúr, bul qandaı sheńberde bolmasyn Qudaıdyń Sózine degen ashyqtyq. Bul – Qazaqstandaǵy konfessııaaralyq kelisimniń eń mańyzdy negizderiniń biri. Biz álemge ózimizdiń toleranttyǵymyzben, ultaralyq, konfessııaaralyq kelisim men dıalogty saqtaýymyzben tanyldyq. Bizdiń elimizdiń óskeleń dúnıetanymdyq áleýeti budan ári qaraı da saqtalýǵa, damýǵa tıis".     

Qazaqstan qoǵamynyń rýhanı turǵydan jańarýynda dástúrli dinder mańyzdy ról atqarady. Islam, hrıstıandyq jáne ıýdeı dinderiniń jalpy adamzattyq jáne gýmanıstik qundylyqtary ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim men tatýlyqty ornyqtyrýdaǵy mańyzy erekshe. Olar qoǵamymyzda dostyqty, ózara qurmet pen túsinisýshilikti nyǵaıtýǵa qyzmet etedi. Qazaq halqynyń mádenıeti men rýhanıaty ıslam órkenıeti men dúnıesiniń ajyramas bólshegi.

Islam qundylyqtary men ıslam fılosofııasyn, ıslam mádenıeti men ónerin damytý men jańartý isine qazaq halqy mańyzdy jáne zor úles qosty. Ortaǵasyrlyq musylmandyq kezeńde ózgeshe fılosofııalyq sananyń qalyptasýy men damýyna qýatty serpilis bergen qazaq dalasynyń oıshyldary Ábý Nasyr ál-Farabı, Qoja Ahmet Iasaýı, Mahmut Qashqarı, Muhamed Haıdar Dýlatı, Júsip Balasaǵunı jáne basqalarynyń muralary dala órkenıetiniń asyl qazynasy. HIH ǵasyrdaǵy oıshyldary Abaı, Shoqan Ýalıhanov ("Táńiri", "Qazaqtardaǵy shamandyqtyń qaldyǵy", "Jońǵarııa ocherkteri", Qashǵarııaǵa sapary negizinde "Qytaı ımperııasynyń batys provınııasy jáne Qulja qalasy"), Y.Altynsarın, Shákárimder de dana halqymyzdyń uly perzentteri qatarynan sanalady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýııasynda ojdan bostandyǵy men dinı bostandyqtyń qaǵıdattary, ártúrli konfessııalarǵa jatatyn azamattardyń ózderiniń dinı birlestikterin qurýdaǵy teńquqylyǵy, memlekettiń dinnen bólingendigi týraly qaǵıdattar bekitilgen. Sondaı-aq, dinniń jáne dinı birlestikterdiń áleýmettik qyzmetterin retteýdiń halyqaralyq tájirıbelerine negizdelgen ózge de birqatar normatıvtik-quqyqtyq negizder bar. Soǵan qaramastan, dinniń mártebesi, onyń qoǵam ómirindegi shynaıy jaǵdaıy men róli, ıaǵnı dinniń qoǵamnyń áleýmettik-saıası, rýhanı salalaryna tıgizer áseri, keńistigi jáne shekaralary qazirge deıin dál anyqtalmaǵan. Osyndaı belgisizdik, ásirese onyń teris saldary elimizdegi qazirgi dinı jaǵdaıda oryn alǵan jańa úrdisterge baılanysty anyq ta aıqyn ańǵarylýda. Bul, árıne, ásirese din men dinı sananyń kúdik týǵyzatyn dinı-rýhanı normalary men dogmalaryna negizdelgen jańa dinı aǵymdar men baǵyttardyń paıda bolýyna baılanysty. Mundaı ásireshil nyshandar dinı fýndamentalızm men dinı ekstremızm retinde kórinis tabýy múmkin.

Jalpy aıtatyn bolsaq, eldegi dinı jaǵdaıdy birqalypty dep aıtýǵa bolady. Biraq degenmen, bul qalyptasyp qalǵan jaǵdaı, dinı salada barlyq máseleler sheshildi deýge tolyq negiz joq, oǵan bizdiń elimizde sońǵy jyldary bolǵan keleńsiz oqıǵalar, jekelengen teraktiler mysal bola alady. Sonymen qatar álemde, jaqyn jáne alys kórshiles elderdegi dinı jaǵdaı alańdatýshylyq týǵyzady. Búgin kúndelikti jańalyqtarda ekstremıstik jáne terrorıstik jaǵdaıǵa baılanysty nemese onyń aldyn alǵandyǵy týraly mindetti túrde aıtylyp jatady. Terrorıster kúnnen kúnge ózderiniń is áreketterin jetildirip otyrǵandyǵyn kórýge bolady. Sońǵy ýaqytqa deıin olar jarylys zattaryn paıdalanyp keldi. Biraq ony daıyndaý, terakti jasalatyn jerge jetkizý biraz qıyndyqtardy týdyrýyna baılanysty, olar kelesi ońaı joldy tapty. Nıadan bastalǵan sońǵy kezde álemniń birneshe elderinde oryn alǵan teraktilerde qol jetimdi kez kelgen kólikti alyp eshbir kúnásiz adamdardy basyp shanshýmen ózderiniń teraktilerin iske asyryp júr. Árıne osy jaǵdaılardyń barlyǵy teraktige qarsy turatyn uıymdardyń óz jumystaryn jetildirip jańa formatta jumys isteýin talap etedi. Barshaǵa málim kezinde 400-den astam qazaqstandyqtardyń tipti semıalarymen Sırııaǵa soǵysýǵa ketkeni, endi olar qaıtadan Qazaqstanǵa oralyp jatqandyǵy málim, degenmen olar áskeri daıyndyqtan ótip soǵysqa qatysqan adamdar qandaı nıetpen oralady degen zańdy suraq týyndaıdy. Kelesi másele, biz bilemiz, kórshiles Rossııada Iegova kýágerleriniń qyzmetine tıym salyndy. Árıne, tıym salyndy dep osy dinniń ókilderi jappaı bizge kóshpes, degenmen, olardyń uıymdary Qazaqstanǵa kelip qyzmetin osy jerde jandandyrý qaýpi bar.

Qazaqstan Elbasy N.A.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Búginde revolıýııalar óńin ózgertip, ulttyq, dinı, mádenı, separatıstik perde jamyldy. Biraq, bári de, túptep kelgende, qantógispen, ekonomıkalyq kúıreýmen aıaqtalatynyn» jazyp, ármen qaraı «...Búginde radıkaldy ıdeologııalar ǵasyry kelmeske ketti. Endi aıqyn, túsinikti jáne bolashaqqa jiti kóz tikken baǵdarlar kerek. Adamnyń da, tutas ulttyń da naqty maqsatqa jetýin kózdeıtin osyndaı baǵdarlar ǵana damýdyń kógine temirqazyq bola alady» [1]  dep erekshe atap ótti.

Biz qazir postsekýlıarly qoǵam jaǵdaıynda ómir súrip jatyrmyz, bul degen dinı jaǵdaıdyń, dinı proesterdiń kúrdelengendigin kórsetedi. Sońǵy ýaqytqa deıin sekýlıarızaııa proesi basymdylyq kórsetip, din men memleket bir-birinen bólinip, árqaısysy óz keńistiginde qyzmet atqaryp birjaqty zaıyrly qoǵam jaǵdaıynda ómir súrsek, postsekýlıarly qoǵam jaǵdaıynda desekýlıarızaııa proesi tez qarqynmen damyp, dinniń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna belsendi áser etip dinderdiń jańǵyra bastaǵanyna kúá bolyp otyrmyz. Biraq qandaı dinder jańǵyryp jatyr degen oryndy suraq týyndaıdy. Dástúrli dinderge qaraǵanda jańa dinı uıymdardyń qaýlap ósip belsendi túrde ózderine adamdardy tartyp, jyldan jylǵa sany artyp, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna belsendi áser etip jatqanyn kórýge bolady.

Postsekýlıarly qoǵam jaǵdaıynda tipti dinniń tabıǵaty da, bul eń aldymen, jańa dinı uıymdarǵa qatysty, túbegeıli ózgeristerge ushyrap jatqanyn baıqaýǵa bolady. Olar kóp jaǵdaıda dinniń ózindik tabıǵatyna saı ózine tıesili qyzmetpen shuǵyldanbaı, onyń sheńberinen shyǵyp ketedi. Bir baǵyttaǵy jańa dinı uıymdar, eń aldymen ıslamıstik toptardyń qyzmeti dinı uıymnan góri saıası partııa, saıası uıym ne saıası qozǵalys sıpatynda oryn alsa, kelesi jańa dinı uıymdardyń qyzmeti, munda negizinen neoprotestanttyq dástúrden tys basqa da dinı uıymdar týraly sóz bolyp otyr, bıznes qurylym, bıznes uıymnyń qyzmetine kóbirek uqsaıdy.

Búgingi kúni etnıkaaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy kúrdelendirip jiberetin máseleler qataryna áleýmettik máselelerdiń áli de bolsa sheshilmegen jaqtary bar ekendigin, ásirese, jastarǵa baılanysty, ony da esten shyǵarmaǵanymyz durys bolar. Kún tártibinde dinı jáne dintanýlyq bilim berý máselesi de bar. Ol shet elderde dinı bilim alý máselesimen qatar, óz elimizde mektepterde dintanýlyq bilim berý qalaı júrip jatyr, sabaqtar óte me, tıisti mamandar sol salada bilim berip jatyr ma, osy sııaqty biraz suraqtar men máseleler barshylyq ekendigin moıyndap tıisti is-sharalady ýaqytyly ótkizýimiz qajettigin umytpaǵanymyz durys bolar. Osy ýaqytqa deıin joǵarǵy oqý oryndarynda “Dintaný” pánin mindetti pán retinde engizý sheshimin tappady. Barshaǵa málim búgingi kúni barlyq radıkaldy, destrýktıvti, ekstremıstik jáne terrorıstik dinı uıymdardyń basym kópshiligi, olardyń áleýmettik bazasy jastar bolyp tabylady. Búgingi kún talabyna saı tek din salasynda qyzmet isteıtin adamdardan ǵana dinı jáne dintanýlyq bilim talap etilmeıdi, jalpy qoǵam, ásirese jastardyń osy salada bilimdi bolýy ómir talaby. Sonymen qatar, qazirgi kezde dinı jaǵdaıdyń barǵan saıyn  kúrdelenýine baılanysty kez kelgen memlekettik qyzmetker zań jáne ekonomıka salasynda saýatty bolýymen qatar din salasynda da saýatty bolýy búgingi kúnniń talaby.

Memleket tarapynan, din isterin basqaratyn, retteıtin memlekettik uıymdar tarapynan joǵaryda atalǵan máselerdi nazarda  ustap nátıjeli is-sharalar istelip jatqany kópshilikke málim. Naqtyly din saladaǵy máselelerdi sheshýmen qatar áleýmettik máselelerdi sheshý, qol jetimdi arendaǵa beretin jastar úılerin salý, jumyssyzdyq máselesin barynsha sheshý turaqty túrde iske asyp jatyr. Dinı jáne dintanýlyq bilim berý máselesi de túbegeıli sheshilmese de, rettelip jatyr, bolashaqta dinı bilim berý, dinı mamandardy 100% óz elimizde daıyndaý máselesi qolǵa alynyp otyr. Jalpy bilim berý máselesi qazirgi jahandaný zamanynyń ózekti máseleleriniń birine aınalyp otyr. Astanada ótken Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń sammıtinde sóılegen sózinde Túrkııa Prezıdenti Erdoǵan musylman elderiniń eń úlken máseleleriniń biri saýatsyzdyqqa (55%) erekshe nazar aýdarsa, Qazaqstan Elbasy N.A.Nazarbaev G20 forýmy tárizdes musylman áleminde ǵylym men tehnıkany damytý úshin Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń damyǵan 15 memleketinen turatyn IYU-15 uıymyn qurý týraly usynys jasady. Osy kezdesýde Qazaqstan Elbasy N.A.Nazarbaev etnıkaaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardyń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdaryp, osy saladaǵy qazaqstandyq tájrıbemen bólisýge daıyn ekendigimizdi atap ótti.

Din isterin basqaratyn, retteıtin memlekettik uıymdar sońǵy jyldary bolyp jatqan kúrdeli ózgeristerdi eskere otyryp din salasyndaǵy zańdarǵa túzetúler men qosymshalar engizý baǵytynda is sharalar engizilip jatyr. Eger osy ýaqytqa deıin zańnamalarda jalpy dinı uıymdardyń qyzmetin retteý baǵytynda qarastyrylsa, endi tereńdetip din salasyndaǵy naqtyly máselelerdi, neke, dinı bilim sııaqty máseleler tóńireginde zańdy jetildirý qolǵa alyndy.

Postsekýlıarly qoǵamnyń konfessııaaralyq qatynastardy retteýdiń negizgi máselesi sekýlıarızaııa men desekýlıarızaııa, ıaǵnı zaıyrlyq pen dindarlyq araqatnasyn úılesimdi baılanystyrý ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr, sebebi sońǵy jyldary, ásirese ıslamıstik toptar tarapynan  elde teokratııalyq memleket, halıfat qurý nıetimen memleketimizdiń ustanyp otyrǵan zaıyrlyq prınıpine keri áser tıgizýge baǵyttalǵan is áreketteri sebep bolyp otyr.

Qazaqstan Elbasy N.A.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda elimizdiń bolashaq damýyna baılanysty: «Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aımaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ıa bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnıe usyna alýy. Bul materıaldyq ónim ǵana emes, sonymen birge, bilim, qyzmet, zııatkerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrstary bolýy múmkin… Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan, árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly,  kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda» dep, osyndaı nátıjelermen qatar bolashaq damýdyń mańyzdy faktory retinde «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim” sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy» [2] ekendigine nazar aýdarǵan bolatyn. Bolashaq úshin qoǵamdaǵy etnıkaaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi saqtaý baǵytynda istelinetin is-sharalarda bizdiń qoǵamdyq uıymdar belsene qatysady degen senimdemiz jáne de sol baǵyttaǵy qyzmetinde joǵaryda qarastyrylǵan din salasyndaǵy máselelerdi eskeredi degen úmittemiz.

 

Paıdalanylǵan ádebıet tizimi:

  1. N.A.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý». 12 sáýir 2017// www.akorda.kz
  2. sol jerde

 

Baıtenova N.J.,

 fılos.ǵ.d., professor

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ,

dintaný jáne  mádenıettaný kafedrasy.

Pikirler