Týǵan jer

197

 

Týǵan jer... Bul sózdi estigen árbir adam ystyq sezimge bólenedi. Keń dalaly keıpimen týǵan jerdiń ózi seni qushaǵyna alyp, jyly lebizine bólep turǵandaı sezim...

Men Ońtústik Qazaqstan oblysynyń týmasymyn. Qazir aty aýdanǵa aınalǵan Jetisaı atty shaǵyn ǵana qalashyqta dúnıege keldim. Biz qalashyqtaǵy kishkentaı ǵana qarapaıym otbasy bolyp ómir súrdik. Ata-anam otbasymyzda bes qyz balany tárbıelep ósirdi. Ákem – elektrık, qurylysshy syndy qyzmetterde jumys jasaıdy, anam bolsa úıde otyryp ár túrli sharýamen aınalysady.

Mektepte 5-synyp oqyp júrgen kezim. Ádebıet pániniń muǵalimi «Jetisaı» qalasy ataýynyń shyǵý tarıhy týraly ańyzdardy jınaqtap kelý tapsyrmasyn berdi. Ol kezde ınternetten aqparat izdeýdi, oblystyq kitaphanaǵa baryp kitaptar aqtarýdy bilmeımin.  Úıge kelip, ákemnen:

–  Bizdiń qalanyń aty ne úshin Jetisaı? –  dep suradym. Sonda ákem:

–  Qalanyń shetinde Dostyq degen kanal bar. Sol kanal salynyp jatqan kezde jeti saı qazylǵan eken. Kanal salynyp, maqta egý sharýashylyǵy  alǵa jyljı bastaǵannan keıin jergilikti turǵyndar da kóbeıip, qala paıda bolǵan. Sol jerde júrgen halyq qazylǵan jeti saıǵa qarap, qalanyń atyn «Jetisaı» dep ataıyq dep kelisken, sodan Jetisaı dep atalyp ketken, – dedi.

–  Shynymen de solaı ma? – dep suraımyn ákemnen.

– Halyqtyń aıtýy boıynsha solaı. Men anyǵyn bilmeımin. Ańyzǵa aınalǵan áńgime ǵoı, –  dedi ákem.

  • Sonda ol qaı jyly bolǵan oqıǵa? – dep suradym.
  • Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan buryn bolǵan. Naqty esimde emes, 1939-1940 jyldar bolýy kerek, – dep jaýap berdi.

Ol kezde ákemniń bul áńgimesin kitaptaǵy naqty derek bolmaǵandyqtan, shyndyq retinde qabyldaı almadym. Stýdent atanyp, óz týǵan ólkemniń tarıhyn bilýge talpynǵanymda ákemniń aıtqany shyndyqqa janasatyn sózder ekenine kóz jetkizdim.

Bizdiń Jetisaı Dostyq kanaly qurlysynyń júrgizilýine jáne maqta sharýashylyǵyn damytýǵa baılanysty 1939 jyly irgesi qalanyp, 1951 jyly kent, 1969 jyly qalaǵa aınalady. Jetisaı – Dostyq kanalynyń sol jaǵalaýynda, Syrdarııa alabynda, elimizdiń Ózbekstan Respýblıkasymen shekarasy arasynda ornalasqan qala.

Es bile bastaǵan ýaqytymda biz otbasymyzben Ózbekstannyń Gagarın qalasynda turatyn edik. Sol kezdegi elimizdiń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy qandaı bolǵanyn naqty bilmeımin. Degenmen, biz turatyn Gagarın qalasynda Qazaqstannan kóship kelgen qazaq otbasylary óte kóp boldy. Barlyǵymyz bir týǵan baýyrlardaı bir-birimizge óte jaqyn boldyq . Qazir de Ózbekstan elinde birge turǵan sol kezdegi qazaq kórshilerimizben aǵaıyn-týystardaı aralasyp, bir-birimizdi izdep turamyz. Sebebi, olarmen kórshi bolǵan shaqtarymyzda óte baýyrmal, biri-birine janashyr, bir otbasyndaǵy joqshylyqty ekinshi otbasy túgendep júretin qandas qazaqtar edik.

Bala kezde anamnan «Biz týylǵannan osy Gagarınde turyp jatyrmyz ǵoı. Sonda bizdiń týǵan jerimiz Ózbekstan bolyp sanalady ma?» dep birneshe ret suraǵanym esimde. Sol kezderde anam týǵan el, týǵan jer týraly, «qazaq ultynan» ekendigimiz týraly erekshe sezimmen áńgimeleıtin edi. Ol kezde bala bolǵandyqtan, anamnyń sózderin tereń túsine almaǵan shyǵarmyn. Biraq, qazir oılanyp qarasam, anamnyń «qazaq ultyna», «óz eline» degen súıispenshiligi erekshe bolǵan eken. Sondyqtan da, ol óziniń bes qyzyn qazaq jeriniń topyraǵynda dúnıege ákeldi. Muny men boı jetip, eseıgennen keıin túsindim. Anam mezgili jaqyndaǵan ýaqyttarda shekaradan ótip, Jetisaı qalasyndaǵy týystarynyń úıine kelip, bes qyzyn da óz elinde bosanypty.

Men 3-synypty aıaqtaǵannan keıin Jetisaı qalasyna kóship keldik. Jetisaıǵa kelgen kezimizde óz mekenimizdi tapqandaı jaıly, jasampaz sezimde boldym. Sebebi, bul meken anam erekshe tolǵanyspen baıandaıtyn «týǵan jerimiz» edi. Qazir men «Meniń týǵan jerim – Jetisaı qalasy», «Men Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń topyraǵynda dúnıege kelgen azamatshamyn» degen sezimimniń baryna maqtanamyn.  Sondyqtan da, osyndaı patrıottyq sezimi men azamatshalyq erligi úshin anama ishteı  alǵysymdy aıtamyn.

Jetisaı qalasynda 10-synypqa deıin turdym. Oıdaǵy úlken armandarym meni úlken qalalarǵa jeteledi. 2014jyly Astanadaǵy  lıeıde oqımyn degen sheshim qabyldap, shaǵyn ǵana qaladan úlken qalaǵa qonys aýdardym. Elimizdiń astanasynda júrip, onyń tarıhy men damý jolyna mán berdim. Astanadaǵy qurby-qurdastarymnyń ortasynda júrgende «damyǵan elder» qataryna enetin memleket ekenimizge eshqandaı kúmánim bolmady. Sebebi, qaladaǵy qazaq jastarynyń bári talantty, talaby bıik jastar edi. Astana qalasyndaǵy qurdastarymdy Jetisaı qalasyndaǵy qurdastarymmen salystyrdym. Shaǵyn qaladaǵy jastardyń damý múmkindigi úlken qalanyń jastarymen salystyrǵanda az bolady eken. Al, meniń týǵan jerimde tirshilik etip júrgen turǵyndardyń úlken qala turǵyndary sııaqty jaqsy ómir súrýine jaǵdaı jasap, olardyń tulǵalyq damýyna barlyq jańa múmkindikterdi syılaǵym keledi. Astanadaǵy mektepte oqyp júrgenimde solaı etý meniń qolymnan keledi dep sendim. Sondyqtan, týǵan jerimniń jetistikteri men jetispeýshilikterin qadaǵalap júrýdi ádetke aınaldyrdym.

...«Bolashaqta Jetisaıdyń damýyna óz úlesimdi qosamyn» degen maqsatty kókeıge túıgenimde mekteptegi oqýshy qyz edim. Astana qalasynda mektepti bitirip, Qostanaı qalasyna grantqa oqýǵa túsip, stýdent atandym. Stýdent kezdegi qysqy demalystardyń birinde, arada 3 jyldy ótkizip, Jetisaıǵa keldim. Men Astanaǵa oqýǵa ketkende Jetisaı tym qarapaıym  qalashyq edi.

Jetisaı qalasy 3 jyldyń ishinde jaqsy damyǵan eken. Astanada fıtnes zalǵa baryp júrgenmin. «Al Jetisaıda fıtnes zaldar bar ma eken? Joq bolsa, uıat qoı. Bolashaqta ashý kerek» dep oılaǵanym sol edi, erteńinde qalamyzda ashylǵan jańa fıtnes zal týraly aqparatty estidim. Ol aqparatty ánshi Qaırat Nurtas óziniń ınstagram paraqshasynda «Mundaı fıtnes zal Qazaqstannyń basqa qalalarynda joq» dep jarııalady. Bul «Nuraı» fıtnes zaly edi. Shynynda da, óte erekshe jáne sapaly deńgeıde salynǵan ortalyq eken. Ózimdi «keremet qalanyń týmasy» sııaqty sezinip, qýandym. Jalpy, bizdiń Jetisaı qalasynda «Nuraı» atty ortalyqtar kóp. Bul ortalyqtardyń basqarýshysy – Jetisaı qalasynyń týmasy. Onyń jumystarynan jeke kásipker retinde qalamyzdy damytýǵa, qala tirshiligin gúldendirýge tyrysyp, bar kúsh-jigerimen eńbek etip kele jatqanyn kórýge bolady.

Buryn Jetisaıda tek jýgýlı, aýdı sııaqty avtokólikterdi kóretinmin. Al bul joly demalysqa kelgenimde djıp sııaqty iri-iri kólikter biri-birimen jarysyp júrgeni, qalada mundaı kólikterdiń kóbeıgeni meni tań qaldyrdy. Qalamyzda sáýletti meıramhanalar, jańa dámhanalar, saýda ortalyqtary boı kótergen. Jastary da izdenimpaz, eńbekqor bolyp ózgergen sııaqty kórindi. Bizdiń qala turǵyndary ákimshilikke qol jaıyp otyrǵanyn áli kórgen joqpyn. Halyq óz ishinde biri-birine demeý bolyp, biri-biriniń ósýine kómektesý arqyly damyp keledi dep aıta alamyn. Bizdiń qalada «Týǵan jerimdi kórkeıtemin» dep úlken armandarynyń jeteginen ustap, úlken qalalarǵa eńbek etýge ketetin azamattar kóp ekenine osy kezde anyq kóz jetkizdim.

Meniń ákem Jetisaı qalasyna 50 myń halyq sııady dep aıtatyn edi. Sońǵy halyq sanaǵynyń esebi boıynsha turǵyndar sany 40 myńnan asqanǵa uqsaıdy. Jetisaıda negizinen maqta tazalaý, syra, nan zaýytttary, maı óndirý ehtary, t.b. kásiporyndar jumys isteıdi. Qazir oılanyp qarasam, qalamyzda kásipkerler kóbeıip, bizdiń eldimekenimizdegi kásiptiń túr-túrin damytyp jatyr.

Degenmen, Jetisaı qalasynda mádenıet, oqý-aǵartý isteri alǵa jyljyp jatyr dep aıta almaısyń. Jetisaı qalasynda dúnıege kelgen qoǵam jáne mádenıet qaıratkerleri bar dep te tilge tıek ete almaısyń. Óńirimizde mádenıet salasynyń damymaǵandyǵy men sııaqty ósip kele jatqan jastarynyń boıynan kórinip qalatyny bar. Sondyqtan da, qalamyzdaǵy ózbek mádenıetimen aralasqan ulttyq til mádenıetin, ádebıet pen óner salalaryn aǵartýshylyq baǵytta damytý jolynda biraz jumystar jasalýǵa tıis ekenin aıta ketý artyq bolmasa kerek dep oılaımyn.

«Týǵan jer» týraly aıtylýy tıis bul maqalada týǵan jerdiń tabıǵaty, tarıhy men turǵyndary jaıynda ádebı maqala jazýǵa bolatyn edi. Biraq, meniń óz týǵan jerime degen mahabbatymdy «ádebı ádemi sózdermen» órnekteı almadym. Meniń óz týǵan jerime degen mahabbatym osyndaı «azamattyq áreketterdi» baıandaýmen ǵana sıpattaldy...

Árbir qazaq balasynyń boıynda óz týǵan jerine degen mahabbaty saqtalýǵa tıisti. Bizdiń elimizdiń topyraǵynda dúnıege kelgen árbir azamat sol topyraqtyń qasıetin qadirleı alatynyna kúmán keltirmeımin. Buǵan dálel retinde ózge ult ókilinen bolsa da, óz týǵan elin sheksiz súıetindigimen maqtanatyn Gennadıı Golovkın, Denıs Ten syndy azamattarymyzdy atap ótkim keledi.

Aǵartýshy tulǵamyz Shákárim Qudaıberdiuly:  «Adamdyq boryshyń – halqyńa eńbek qyl» deıdi. Al, halqyńa eńbek etý nıeti, eń aldymen, óz týǵan jerińe degen mahabbattan týyndaıdy. Ár adamnyń kúretamyryndaǵy qanymen birge aınalyp jatqan bul ystyq sezim – máńgi. Sondyqtan, onyń qasıeti de, qadiri de máńgilik bolmaq...

 

                                                                     Juldyz Qadirova

Pikirler