Ekologııalyq aǵartýshylyq. Jastar trendte...

340

Jasyl ekonomıka jáne ekologııaǵa kútimmen qaraý – bul sońǵy 10 jylda álemdik trendke aınalǵan úrdis. Máselen, Eýropa elderi qoqysty túrine qaraı iriktep, elektr qýatyn únemdeıtin shamdardy paıdalansa, amerıkalyq úkimet aýany lastaýshy kásiporyndar men óndirýshilerge qatysty jazany kúsheıtken. Bul turǵyda bizdiń memleket te qarap otyrǵan joq. Jurtshylyqtyń bul máselege nazary aýyp, tabıǵatty qorǵaıtyn zańnamalar qabyldanyp jatyr.

Qoǵamdyq bastamalardyń járdemi tıip, jastar jaǵy da bul istiń basy-qasynda. Ekologııany qorǵaýǵa baǵyttalǵan akııalar men senbilikterdi uıymdastyrýmen qatar, jas býyn tabıǵatqa paıdasyn ákeletin jańa tehnologııalardyń áleýetin pash etip keledi. Degenmen, naqty jobalar men baǵdarlamalardyń joqtyǵynan atalmysh ıdeıalar jospar túrinde qala beredi.

Bul jumysty júıelenedirý maqsatynda jýyrda elimizde «Berekeli jastar» áleýmettik jobasy iske qosyldy. Jobanyń maqsaty – jastar arasynda ekologııalyq mádenıettiń konepııasyn júzege asyrý. Jobada jas býynnyń qorshaǵan ortamen ózara baılanysy jazylǵan.

Ózara qarym-qatynas qalaı júredi? Osy másele aıasynda joba qatysýshylary mardymdy sheshimderdi izdeıdi. Zeınet jasyndaǵy qarttardyń aýlasyn tazalap berý, óndiris jetekshilerine zaýyttan shyǵatyn zııandy qaldyqtar jaıly túsindirme jumystaryn júrgizý syndy qarapaıym bastamalardy is júzinde asyryp júr. Qorshaǵan ortany qorǵaý úshin jasalyp jatqan ıgi isterdiń úlkeni-kishisi bolmaıdy. Eń bastysy – judyryqtaı jumylyp, aınalaǵa uqyptylyq tanytý, basqalardyń osyǵan nazaryn aýdarý bolyp tabylady.

Áleýmettik jobanyń basty maqsaty – jastardyń tazalyqty túsinýdegi tanymyn ashý men qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý daǵdysyn damytý. Japonııa, Ońtústik Koreıa, Shveıarııa, Norvegııa, Fınlıandııa syndy memleketterdiń tabıǵatty qorǵaýdaǵy raıonaldy qarym-qatynasy bizdiń el úshin úlgi bolarlyqtaı. Iaǵnı, sý resýrstaryn únemdeý, balamaly qýat kózderin qoldaný, qoqysty iriktep jınaý, qaǵaz paketterdi qoldaný tárizdi áreketterdiń nátıjeli bolary anyq.

«EKSPO» Halyqaralyq kórmesinen keıin elimizde «jasyl tehnologııalar» jańa deńgeıge kóterildi. Sol tyń ıdeıalardyń ıeleri jastar ekeni anyq. Igi ıdeıalar oryndaýsyz qalmas úshin jastar arasynda belsendilik pen básekelestik qajet. Sondyqtan «Jasyl ekonomıka» konepııany qozǵaýshy kúsh bolyp tabylady.

«Berekeli jastar» jobasynda sý, jer, bıologııalyq resýrstardy paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Bul  ózekti  taqyryp. Ormandar, kólder, qoryqtarǵa baı keń baıtaq elimizde jas mamandardyń jetispeýi ótkir seziledi.  Ekologııalyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan maqsaty bar  jas mamandarǵa laıyqty eńbek aqy beriledi. Tek jańa ıdeıalardy ómirge engizý qajet. Árıne, úıden jyraqta eńbek etip,  ómirdiń ystyǵy men yzǵaryna kónýge týra keledi. Alaıda adal qyzmet pen tabandylyq nátıjeni uzaq kúttirmeıdi. Osylaısha biz resýrstarymyzdy tıimsiz paıdalanýdan saqtaımyz.

Mindetterdiń jeke blogy – qoldanystaǵy ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne jańa ınfraqurylym salý. Jas  ınjenerler, qurylysshylar, zerthanashylar, jobalaýshylar – bul iste basty kúsh. Olardyń arqasynda tabıǵatty qorǵaý úshin jańa ǵımarattar men tehnologııalyq sheshimder jasalady.

Qorshaǵan ortaǵa jańa tehnologııalardy engizý mysaldarynyń biri – Aqmola oblysynyń Aqkól qalasynda sátti iske asyrylǵan Smart City jobasy der edik. Qalada barlyq qoldanystaǵy beınebaqylaý, ekologııalyq monıtorıng, energııa resýrstaryn baqylaý jáne esepke alý, jol trafıgin basqarý, órtke qarsy qaýipsizdik júıelerinen málimetter jınaýdy júzege asyratyn ortalyq jumys isteıdi, olar keıinnen Smart Aqkol ahýaldyq ortalyǵyna jiberiledi.

Qalada eseptegishtiń kórsetkishterin avtomatty túrde berý múmkindigi bar sý jáne elektr energııasyn eseptegishter aýystyryldy. Eski shamdardyń ornyna kósheni jaryqtandyrý shamdary ornatylǵan, olar avtomatty túrde qosylady jáne óshiriledi. Sonyń arqasynda elektr energııasyn únemdeý 10% - dy qurady.

Mundaı zııatkerlik júıeler qalalyq qyzmetterdiń tıimdi jumys isteýin, turǵyndardyń qaýipsizdigi men jaılylyǵyn qamtamasyz etýge kómektesedi. Mundaı «aqyldy qalalar» jaqyn arada elimizdiń kartasynda kóptep paıda bolady dep úmittenemiz.

Ekologııanyń mańyzdy máselesi – shyǵaryndylar. Zaýyttar men fabrıkalardy salý kezinde ekologııalyq standarttardy saqtaý, olardy baqylaý qajet. Eger bul salaǵa ekologııany qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn túsinetin jastar kelse, budan barlyǵy tek qana utady: kásipker, halyq jáne tabıǵat.

Bul rette qorshaǵan ortaǵa qysymdy jumsartýdyń rentabeldi joldary arqyly halyqtyń ál-aýqaty men qorshaǵan ortanyń sapasyn arttyrý asa mańyzdy. Bul turǵyda ekologııany qorǵaý boıynsha kóshbasshy elderdiń tájirıbesin qabyldaý mańyzdy. Mysaly, elektr energııasyn jınaqtaý úshin Norvegııa jel jáne elektr stanııalaryn qalaı paıdalanady? Muny bilgen durys.  Bul jobaǵa jas mamandar qalaı qatysatyny da mańyzdy másele.

Jobany sátti júzege asyrýdyń mańyzdy quramdas bóligi – jastardy ekologııalyq máseleler, menedjment, psıhologııa boıynsha oqytý jáne aǵartý. Sonymen qatar, utymdylyq mádenıetin qalyptastyrý boıynsha aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizý qajet, bul bizdiń basty mindetimiz desek, artyq emes.

Biz osy jáne el úshin mańyzdy basqa da mindetterdi tabysty sheshý jastardyń tıimdi qatysýynsyz múmkin emestigin túsinýimiz kerek. Bul qatysýdyń tıimdilik dárejesi jastar eldiń damýyndaǵy óz rólin qanshalyqty túsinedi, óz jaýapkershiligin sezinedi jáne óz bolashaǵy úshin sheshim qabyldaýǵa daıyn. Bul turǵyda «Berekeli jastar» mańyzdy ról atqarady jáne bizdiń qorshaǵan ortany saqtaýǵa úles qosady.

 

«Berekeli jastar» jobasynyń jýrnalısti

Kámshat Toılybaeva

Pikirler