Seken TURYSBEK: Qaryq bolǵannan kúı jazyp júrgen joqpyn...

2173

Ol sekildi qudiretti kúmbirdiń jumbaǵyn sheshken jan joqtyń qasy. Ol sekildi halyqtyń kúızelisin dombyraǵa túsirgen "qasıetti" daryn ıesi kemde-kem. Ol sekildi qazaqtyń kúıin eń tamasha sózdermen órnekteı alar kúıshi joq.  Ol keshegi dáýlesker kúıshiler Táttimbet, Yqylastardyń sarqynshaǵy, bálkim sońǵy tuıaǵy... "Adyrna" ulttyq portaly ásem kúılerimen qazaq elin ǵana emes, álemdi terbep júrgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, kúıshi-kompozıtor Seken Turysbekpen júzdesip, pikirlesip qaıtty.

— Alǵashqy suraqty dástúrli suraqtan bastasaq. Shyǵarmashylyǵyńyzda qandaı jańalyqtar bolyp jatyr?

— Men kúıdiń sanyna emes, sapasyna qaraıtyn adammyn. Osy ýaqytqa deıin 14 kúı, 20-30 - daı án jazyppyn. Asa kóp bolmasa da, bar nárseniń ózin nasıhattaý ońaı dúnıe emes...
Sondyqtan  Astanada 17-18 jyl boıy  ózimniń memlekettik kameralyq "Aq jaýyn" orkestrimmen birlesip, qazaq mádenıeti men kúılerin shetelge shyǵyp, tanystyryp júrdim. Shyǵarmashylyqpen aınalysatyn adamǵa Almaty qashanda jaıly ǵoı. Almatyǵa qaıta aıaq basqanyma 1-2 jyl ǵana boldy. Aldaǵy ýaqytta kóktem ne jazda "Almaty qazaq áýenderiniń estradasynyń" orkestrimen jáne Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy "Otyrar sazy" folklorlyq-etnografııalyq orkestimen birge Respýblıka saraıynda shyǵarmashylyq keshimdi ótkizbek oıym bar. Sonymen qatar óner ordasyn da ashyp jatyrmyn. Soǵan oraı jaqynda ǵana ustazdar kúnine arnap, úlken konert berdim. 6-7 mektepterde kezdesý jasadym. Arasynan talantty degen balalrdy iriktep aldym. Endi bolashaqta balalardy ónerge baýlyǵym keledi.

Asqar Súleımenovtiń "án shyǵarýshylar az emes, kúı shyǵarýshylar kóp emes" degen támsili bar. Sizde kúı qalaı dúnıege keledi?

— Ishimde "birdeńe" uzaq ýaqyt boıy jumbaq bolyp jatady. Kitap oqyp jatqanda, tabıǵatta, ıakı jaqsy bir janmen jolyqqanda kúrmeýi sheshiledi. Ary qaraı sonymen alysamyn, kúresemin, izdenemin... Burynǵy dúnıeden bólinip, jarylyp ketpesem de ózimshe yrǵaqty syndyrýǵa tyrysamyn. "Sazdy aıyrar qulaq, sulýlyqty aıryrar kóz" demekshi, men klassıkany tyńdaǵannan rahat tabamyn.  Qysqasy, qaryq bolǵannan kúı jazyp júrgen joqpyn, qaraǵym.

— Siz eshbir dıplom, attestatsyz konservatorııaǵa qabyldanǵan jalǵyz kúıshi ekensiz. Talap qatal shaqta oqýǵa qalaı qabyldandyńyz?

— Ol kezderi men Semeıdegi Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzykalyq ýchılıede oqyp júrgen kezim. Ýaqyt utý kerek boldy. Ári armııa qataryna alyp ketý degen dúnıe bar. Armııaǵa baraıyn desem, budan bylaı dombyrany qolǵa almaı ketemin be dep qoryqtym. Qoldy qaıta qalypqa keltirý úshin oraýyshpen oraısyn, dombyraǵa uzaq ýaqyt boıy ıkemdeısin.. Qysqasy, mashahaty kóp. Sony eskergen shyǵarmyn. 4-kýrs bitirgen balalar 1-kýrstyń daıyndyq kýrsyna túsýmen ǵana shektelip jatqanda, men 3-kýrstan keıin konservatorııaǵa qabyldandym. Professor Málgajdar Áýbákirov,  Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılıesinde dombyradan dáris bergen ustazym Qadyr Dosymjanov, 15 jyldaı birge júrgen dırıjer, áıgili kúıshi kompozıtor Nurǵısa Tilendıev  sekildi óner adamdarynan dáris alyp, notalardy úırendim. Boıynda jylt etken dúnıe bolsa jerde qalmaıdy ekensin. Oqyǵan kitaptar, teatrǵa jıi barý, shyǵarmashylyq adamdarmen jıi baılanys jasaý oqýǵa túsýime sebepshi boldy.

—Jaryńyzben qalaı tanysqan edińiz?

Semeıdegi ýchılıege 8-synyptan keıin tústim. Sol kezderi joldasym Názıhan Nasreddınqyzy skrıpkaǵa qabyldandy. Gıtaramen án aıtatyn, skrıpka, dombyra tartatyn óte talantty mýzykant boldy. Sporttyń birneshe túrimen de aınalysty. Joldasym ekeýmiz tanysyp júrgende teatrǵa, kınoǵa, kitaphanaǵa baramyz. Erte turyp saıabaqta birge júgirýshi edik... Bir jaǵynan 2 jyl keıin túskennen keıin Názıhanǵa teorııa, solfedjıo jaǵynan qosymsha sabaqtar qajet boldy. Men barynsha janymdy salyp kómektesip júrdim. 3-kýrstan ketkennen keıin bir úıge bir baqsy jeter, osy ónerdiń sońynan men túseıin dedim. Ol kelisti. Sebebi, otbasy-akademııadan da bıik dúnıe! Úılengenniń bastapqy jyldary páterden páterge kóship júrdik. Soǵan qaramastan únemi izdeniste edik. Táýbe, qazir bir ulym, bir qyzym, nemerelerim bar.

— Siz kúılerińizben adam janyn emdeısiz... Alaıda óz janyńyz aýyryp qalmaı ma?

— Ondaı da bolady. Kúı bolsyn, poezııa, áńgime bolsyn avtordyń minezinen habar berip turady. Shabyttyń ústinde adam ne istep, ne qoıǵanyn da bilmeıdi. Kedergi jasaǵan adamnyń bári jaý kórinip, myna dúnıege syımaı ketedi. Ónermen aýyrý degen osy emes pe?
Sondyqtan M. Áýezov "Qazaq ónerindegi eń kúrdelisi, tolǵaýlysy, syrlysy ol - kúı óneri" dep aıtqandaı kúı ońaılyqpen keletin dúnıe emes, qaraǵym. Áıtpese qatardaǵy ortańqol kúıshiler kúnine qyryǵyn jazbaı ma?! Alaıda 7 kúıdi jalpaq jurtqa jetkize almaı jatyp, "70-100 kúıdi bilemin", dep kerdeńdeıtinder bar. Jurt qulaǵyn jaýyr etpeıtin, tyń dúnıeni ómirge ákelý kerek. Bir kúıdiń ózinde qanshama syr jatyr. Bilemin degen kúıdiń ózi 2-3 jyldan keıin múldem bilmegen kúı bolyp shyǵýy ábden múmkin...

— Uly kúıshi Seken Turysbektiń bir kúni qalaı ótedi?

— Men bala kezimnen tańǵy 5-6-da turýdy ádet qylǵan adammyn. Tura salyp, qalada júreıin, dalada júreıin 1 jarym saǵat serýendep, oı qorytyp qaıtamyn. Odan keıin kúndegi tirshilik bastalady. Tańǵy asymdy ishemin, dombyraǵa qol júrgizip jarty saǵattaı otyramyn. Teledıdar kórmeımin, kúnde naqty josparlarmen júremin. Jeńgeńmen teatrǵa, kınoǵa baramyn...

— Tókpe kúıdiń tarlany - Qurmanǵazy, kúı óneriniń darabozy - Dına sekildi kúıshiler eshqandaı konservatorııasyz-aq artynda uly mura qaldyryp ketti. Al qazir bizde konservatorııa da, basqasy da bar. Biraq sizden keıingi kele jatqan myqty kúıshi joq...

— Árkim óz deńgeıinde tartady. Biraq qazirgi dombyrashylarda rasymen, salmaq joq. Ústirt, aqqan juldyzdaı jaqsy sabalaýmen ǵana shekteledi. Keshegi kúıshilerdi qarap otyrsańyz, kúıinen qarttyq, salmaqtylyq baıqalady. Al jastar jylpyldatyp, jeńildetip jiberedi. Mysaly, maǵan Tólegen Mombekov «Seken, osy sen «Saltanatty» sahnaǵa alyp shyqsań, sen tartqan kúı tirilip ketetin sııaqty» dep batasyn bergen. Mine, shırek ǵasyrdan beri «Saltanat» kúıin janyma serik etip kelemin. Qazir jas kúıshiler Tólegenniń óz nusqasyn emes, meniń nusqamdy shertip júr. Sondyqtan Tólegendiki basqa, meniń júregimniń qaǵysy men soǵysy basqa.

— Qazaq eli boıynsha eń keremet dombyra sizde bolý kerek sııaqty. Bir dombyrańyzdyń quny qansha turady?

— Stradıvarıdiń skrıpkasynyń eń tómengi quny mıllıon jarym dollar bolǵanda, qazaqtyń dombyrasy nege sý tegin turýy tıis?! Dombyramnyń quny  100 myń dollar turady. Romanenkonyń 3 dombyrasy bar edi, bireýi sol baǵaǵa ketip qaldy.

— Murathan Shoqan esimdi aqyn «Burqyrap shashy kúı oınap otyr bir qazaq, Bethoven syndy táńirmen tike uǵysqan» dep sizdiń syrtqy bolmysyńyzǵa qarap óleń jazǵan. Rasymen, syrtqy kelbetińiz tegin adam emes ekenińizdi alystan-aq ańǵartady. Osyndaı obraz shyǵarmashylyq adamdaryna ǵana tán be?

— «Sýretshiler saqal qoımasa sala almaıdy» degen uǵym bar ǵoı... Alaıda meniń uǵymymdaǵy sýretshi, únemi jumys bólmesinde jumysyn jańǵyrtyp, órnektep qana otyrady. Sapsıǵan saqalymen aınalysyp otyratyn ýaqyty joq sekildi. Biraq endi jazýshy, aqyn, ártistiń bári de sol ózgeshe stılde. Kúıshiden shash qoıyp júrgen men ǵana shyǵarmyn (kúldi). "Qazaqtyń mańdaıaldy kúıshisiniń shashy nege bundaı?" dep kezinde ábden synap-minep edi. Endi qazir shashymdy alamyn desem de, "tıispe" dep shyǵa keledi. Jurt meni shashym men qabaǵymnan tanıtyn bolý kerek. Bir kúni is-saparmen ózge qalada júrgenmin. Kezdesý barysynda óner tóńireginde suraqtaryńyz bolsa ortaǵa sala otyryńyzdar, men jaýap berýge tyrysaıyn dedim. Bir ýaqytta kúıdi terlep-tepship tartyp, turyp kele jatsam, bir qarııa «meniń suraǵym bar edi» dedi. Aıtyńyz, qarııa dep em, «balam shashyń nege ósip ketken?» dep suraq qoıdy. Sosyn men: aqsaqal, eger sizdiń bir qulaǵyńyz sholaq bolǵan bolsa, múmkin sizde shash qoıǵan bolar ma edińiz, dedim. «Keshir, aınalaıyn, qaıdan bileıin» dep aqsaqaldyń ózi yńǵaısyzdanyp qaldy. Qasyndaǵy kempiri «neń bar onyń shashynda» dep nuqyp otyr eken. Biraq eki qulaq ta bútin. Ázildep aıtqanym ǵoı...

— Japonııalyqtar sizdiń kúılerińizdi ıemdenip aldy degen aqparat estip edik. Bul qanshalyqty ras?

— Qytaılar teledıdardan kúndelikti aýa-raıyna 17-18 jyldan beri «Aq jaýyn» kúıin paıdalanady eken. Sodan 5-6 jyl buryn Qytaıǵa baryp qaıttym. Sahnada turyp «Aq jaýyn» kúıin tartqanda búkil Qytaı ornynan turdy. Ákáý, mynalar kúıdi qalaı túsinedi, dombyrany qaıdan biledi, desem, talaı jyldan beri kúıdi qulaǵyna ábden sińirgen eken. Qyrdaǵy qaıdaǵy Qytaıdyń kúıge bergen baǵasyna qarap qaıran qalasyń?! Endi bir 50 jyldan keıin «bizdiki» dep shyǵýdan taıynbaıdy-aý... Sonyń janynda bizdiń qazaqtar aýa-raıyna orystyń, sheteldiń áýenderin qoıǵansha, nege kúıdi paıdalanbaıdy osy? Qarapaıym ǵana dúnıe ǵoı. Sóz joq, taza áýen, aýdarmany qajet etpeıdi. Biraq balanyń da, úlken-kishiniń de boıyna sińetin qudiret.
Odan keıin Japonııaǵa is-saparmen barǵanymda japondyqtar kúı jóninde eki-aq aýyz sózben «annotaııa» berýimdi surady. Sosyn men kúı «Semeı-Nevada, Herosıma Nagasakıge arnalǵan» dep edim, jylamaǵan el qalmady. Taǵy qaıtalap oınaýymdy surady. Taǵy qaıtalap oınap berdim. Betin aýlaq qylsyn árıne, sherden shyǵatyn dúnıe ǵoı kúı degen. Men mysaly, kóńildenip otyryp, eshqashan kúı shyǵarǵan emespin. Ishtegi muń-zaryndy aýyzsha aıta almaısyń ǵoı. Kúı ıirimderimen ǵana beresiń. Ásirese halyq basyndaǵy qaıǵy janyńdy kúızeıdi, júregińdi aýyrtady. Aýyldaǵylardyń qara sý, qara nanmen otyrǵanyn kórip kózime jas keledi. Baıaǵy Odaqtyń bir artyqshylyǵy, baıy bar, kedeıi bar teń dárejede edi. Nege qazir ondaı emes? Osyǵan aqyl jetpeı me? Nege osy bári jappaı dúnıe qýalap ketken? Erteńgi eldiń bolashaǵy bulyńǵyr. Qazir tálkekte júrgendeımiz... Shyǵatyn bir ǵana jol bar. Jastar tek bilim alý kerek. Jan-jaqty jetilgen tulǵalarymyz ǵana batpaqtan, mynaý las qoǵamnan sýyryp shyǵa alady. Al úlkender nemere, shóbereleriniń tárbıesine kóńil bólý kerek. "Orta sondaı ǵoı", "solaı sóıleı beredi ǵoı" degen sózder bolmaý kerek. Sebebi qazirgi mektepterdegi bilimnen qaıyr joq. Balalar da, muǵalimder de sharshaǵan. Eki tarap ta túk qyzyqpaıdy. JOO-nyń ózinde dámelenip otyratyn ustazdar bar. Jappaı qoǵam irip-shirip barady. Bul tek bizdiń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń basyndaǵy másele. Iem bar, qojam bar-aý demeıdi. Kózdegenderi tek qana dúnıe, baılyq, aldap-arbaý. Jerińniń astyna deıin qazbany paıdalaný. Kezindegi Odaqty taratýdyń da basty maqsaty sol boldy. Máselen, bizdiń myqty degen jastarymyzdyń birazy shet elderde júr. Nege? Sebebi, darynsyzdar tanyspen bir-bir qyzmetke minip alǵan. Sondyqtan elden kúder úzip, bolashaǵynyń joq ekenine kózi jetkennen keıin amaldyń joqtyǵynan syrtty panalaýda. Mine, jekeshelenip edik, alam degen dúnıemizdiń bári sol otarshyl memleketke ketti. Halyq túk te kórgen joq. Áıtpese, bizde janyp turǵan urpaq bolatyn edi. Halyqta qarajattan qysylmaıtyn edi.

— Jýyrda ǵana qabyldanǵan №184 jarlyq boıynsha barlyq quziret eks-prezıdenttiń qolyna ótti. Buǵan kózqarasyńyz qandaı?

— Men qos prezıdentke de kelispeımin. Bir elde prezıdent pen Elbasynyń bolýy ekeýinde de bıliktiń joqtyǵynyń dáleli. Prezıdent prezıdent bolyp ózdiginen túk jasaı almaıdy. Júıe qate. Eshkimde erik joq. Halyq ta ábden kúder úzgen. Senim joq. Aldanyp keldi, aldanyp júr... Bir ǵana mysal, Qytaıdaǵy qazaqtardyń jantúrshigerlik jaǵdaıyna qyńq demeý – eshkim emes ekenimizdi bildiredi. Bularǵa báribir. Otanyn, tilin, dilin, dinin, únin, ónerin tanymaıdy. Tanysa, Dımashty Qytaıǵa barmaı turyp tanymady ma?! Bútkil álem tanyǵannan keıin baryp, qazaqtyń moıyndaǵanyna qarap ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeısiń... Biz sańyraý, kórsoqyr, sal, múgedek, essiz qoǵamda ómir súrip jatyrmyz.

— El erteńine senbeısiz be?

Senbeımin. Sharshadym...

— Qazirgi qazaq mádenıetine berer baǵańyz qandaı?

Nól.

— Nege?
Mádenıet mınıstrligi óz jumysyn durys atqarmady. Bolmaıtyn adamdardy bılikke apardy. Onyń úlken qasiret ekenin uqpady. Kúltóbeniń basyna qurylysshyny ákep qoısa da, tańǵalmaıtyn hálge jettik. Buryn orkestrlarǵa mádenıet mınıstrligi bıýdjetten aqsha bóletin. Soǵan qaraı túrli týyndylar dúnıege kelýshi edi. Qazir gonorar tólenbese, adamnyń tyń dúnıe týdyrýǵa qulshynysy bolmaıdy. Sodan keıin baıaǵy kúılerdi áli azyq etýdemiz. 30-40 jyl burynǵy jazylǵandar ábden jaýyr boldy. Jańa nárse joq. Buryndary aqyndar bir ǵana kitap shyǵaryp úı-kúıin, bar jaǵdaıyn jasap alatyn. Efırge qonaqqa barsań, shyǵa beriste qolyńa aqshańdy ustatatyn. Biraq qazir óner adamdary 30 jyl boıy esh gonorarsyz qyzmet etip keledi. Oljas Súleımenovtyń ózi "25 jylda bir gonorar almappyn" degendi estigende jaǵamdy ustadym. Jazýshy, aqyn, sýretshi, jýrnalısterdiń bári baqsynyń qumalaǵyndaı bytyrap ketti. Osydan keıin óner qalaı damıdy? Óneri, mádenıeti, ádebıeti bolmaǵan el qalaı el bolady?
Qazir akademııaǵa barsań "dombyra klasynan" sabaǵyn úırenip shyǵyp kele jatady da, qulaqqabynan Evropanyń mýzykasyn tyńdaıdy. Bundaı jastar sózdiń, ne kúıdiń parqyn bilmeı qalaı adam bolady? Ar jaǵynda ilip alarlyq dúnıe joq. Bári jasandy.
Jaqynda bir mınıstrdiń orynbasary sahnaǵa shyqqaly turǵan jerimnen "4 mınýttyq kúıdi 1 jarym mınýtta oryndap shyǵyńyz" dep ashýyma tıdi. Turdym da ketip qaldym. Mádenıetti damytamyz dep, Nurǵısa týraly fılmdi de túsirip tastady. Buny Tilendıev kórse tóbelerin oıatyn edi. Qoryta almaıtyn dúnıede neleri bar?

— Sizdiń kúı tartqanyńyzdy syrttan baqylaǵannyń ózi ǵanıbet. Kózińizdi tars jumyp alyp, tógilte jónelesiz. Uly kúıshi Seken Turysbek kúı tartý barysynda qandaı kúı keshedi?

— Qajytaı Ilııasuly degen aqyn aǵam: «Kúıdirme, kúıdiń narqyn elemeseń, Meıli sen kim bolsań da tóbelesem!»- deıtin edi...
Bireýdiń jybyrlap, qozǵalyp, basqa jaqqa qarap otyrǵanyn kórgim kelmeıdi. Onyń bári saýsaǵyma qatty áser etedi. Myń adamnyń biri ǵana tyńdaýshy. Kúıdiń ishki ıirimine, janyńmen, bolmysyńmen berilmeseń tyńdaǵanǵa jatpaısyń. Al endi qazirgi dombyrashylardy júrip te, júgirip te tyńdaı berýge bolady. Sebebi, kóp-kórim kúıdi dańǵaza dúnıege aınaldyryp jatyr. Qurmanǵazynyń "Adaıyn da", Nurǵısanyń "Álqıssasyn da" adam tyńdamaıtyn hálge jetkizdi. Baıaǵyda Asqar Súleımenov aǵamyzǵa bireý kelip, "balamnyń kúıshilik ónerine baǵańyzdy berińizshi" dep kórsetse, "jaqsy sabalaıdy eken" dep jaýap beripti. Bunyń astarynda "án aıta almaǵan abalaıdy, dombyra tarta almaǵan sabalaıdy" degen dúnıe jatyr ǵoı. Sondyqtan kúı tartylǵan ortada tynysh otyrý kerek, qaraǵym.

– Áńgimeńizge raqmet!

 

Suhbattasqan Aqgúl AIDARBEKQYZY

Pikirler