Merýert ÁBÝSEIITOVA: Óz tarıhyńyzdy bilmeı qalaısha jer basyp júrsiz?

579

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń tarıhı materıaldardy zertteý aqparattyq ortalyǵynyń dırektory, IýNESKO «Ǵylym jáne rýhanııat» kafedrasynyń meńgerýshisi Ábýseıitova Merýert Qýatqyzy «Adyrna» ulttyq portalyna arnaıy suhbat bergen edi. «Tarıh» taqyrybyn keńinen qozǵaǵan súbeli suhbatymyzdy oqyrman qaýymǵa usynamyz.

– Ózińiz bas bolyp iske asyryp jatqan «Uly dalanyń tarıhy men mádenıeti» jobasy týraly áńgimelep berseńiz...

– «Uly Dalanyń tarıhy men mádenıeti» – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jobasy. Bul baǵdarlama alǵash ret pánaralyq baılanys deńgeıinde júzege asyp jatyr. Iaǵnı buǵan onǵa jýyq bilim jáne ǵylym ortalyqtary men ınstıtýttar kiredi.

Jalpy biz elimizdiń tarıhyn dálme-dál derektermen zertteımiz. Naqty tarıhı derekkózderdiń arqasynda «biz kimbiz?», «qashan keldik?» degen suraqtardyń jaýabyn izdeımiz. Bul birinshiden. Ekinshiden, keltirilgen árbir fakt obektıvti bolý kerek. Obektıvtilik degenimiz – tarıhı jazbasha derekterge súıene otyryp, máselege jan-jaqty kele bilý. Joǵaryda aıtylǵandaı ózi túpnusqalyq bolyp sanalatyn naqty derekke bura tartý turǵysynan emes, barynsha shynaıy qalpynda saraptaýǵa áreket etemiz. Sóıtip teńdesi joq qundy derekterdiń qyr-syryn ashamyz. «Uly Dalanyń tarıhy men mádenıeti» jobasy aıasynda Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemdik muraǵattardan, mýzeı qorlarynan tabylǵan jádigerlerlerdi jınap, suryptap, taldap jatyrmyz. Búgingi kúnge deıingi saqtalǵan mońǵol, parsy, túrik jáne taǵy basqa tilderdegi málimetterdi jınaqtadyq. Áli de shet elderden izdep, kóshirmelerin ákelýdemiz. Mine, sol sebepten jobaǵa kóbine shet tilderdegi tarıhı jádigerlerimizdi oqı alatyn mamandar kóptep tartylýda. Jınaqtalǵan málimetterdi zertteý, saraptaý maqsatynda shyǵystanýshy, tarıhshy, arheolog, lıngvıst, geoarheolog, antropolog t.b. basqa bilikti mamandar tartylǵan. Sebebi, arheologtar jádigerlerdi jer astynan izdep tapqanymen, jazýdy oqı almaıdy. Ary qaraı genetıkter kómekke keledi. Bul jádigerdiń qaı ǵasyrǵa jatatynyn, qaı taıpadan ekenin, qaı rýdan ekenin naqtylap beredi. Odan keıin shyǵystanýshylar men lıngvıster mátindi oqıdy. Ártúrli sala mamandarynyń birlesken nátıjesine ǵana jobamyz sátti júzege asyp jatqan jaıy bar.

– Ózińiz shet eldiń arhıvterinen jaqynda oralypsyz. Qandaı qundy oljalarmen elge jettińiz?

– «Uly dalanyń tarıhy men mádenıeti» men «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy arqyly birneshe shetelderge baryp qaıttym. Óz jerimizdegi jáne alys-jaqyn shet elderdegi qazaq tarıhyna qatysy bar mádenı, rýhanı qundylyqtarymyz, arheografııalyq jáne sáýlet týyndylary, jazba jáne kórkem ádebıet qoljazbalaryn jınaqtap alyp keldim. Endi joba aıasynda jaryqqa shyǵatyn ǵylymı kitaptarǵa toptastyrmaqshmyz. Árıne, jalǵyz ózim emes. Tarıhshylar bolyp áýeli brıtandyq kitaphanalarda, túrli mýzeılerde, Oksfordta, Parıjdiń ulttyq kitaphanasynda, Lývrdaǵy álemdik tanymal murajaıda tarıhı jádigerlermen, túrli tarıhy tereń muraǵattarda saǵattap otyryp jumys jasadyq. Biz Qazaqstan tarhyna qatysty arabsha, parsysha, túrikshe, qytaısha jazylǵan kóptegen qoljazbalar ákeldik. Bizdiń endigi mindetimiz – «Arhıv-2025» baǵdarlamasy arqyly qundy jádigerlerdiń kóshirmelerin, kartalaryn, saıahatshylardyń qujattaryn óz ıgiligimizge jaratý. Áýeli tabylǵan tyń derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizip, keıinnen kópshilik qaýymǵa keńinen tanystyrý.

– Qazirgi jastar tarıhty qanshalyqty biledi dep oılaısyz?

– Qazirgi jastar túk te bilmeıdi. Buǵan kináli ózimiz, birinshiden bizde qajetti oqýlyqtar joq. Mektepten bastap ýnıversıtetke deıingi oqylatyn kitaptar kóńilden shyqpaıdy. Mine, osy sebepten "Uly Dalanyń tarıhy men mádenıeti" jobasy iske asyrylyp jatyr. Ekinshiden, bilikti mamandar az. Sondyqtan, biz óz elimizdiń bilimdi, til biletin mamandaryn daıyndaýymyz kerek. "Arhıv-2025" baǵdarlamasy boıynsha biz arheografııalyq qaýymdastyq uıymyn qurdyq. Bul qaýymdastyqtyń negizgi mindeti – sheteldik arhıvterdi ıgerip qana qoımaı, jas muraǵattanýshylardy daıyndaý. Olar qazir shyǵys, batys tilderin jetik bilýi tıis. Bizdiń jastar muraǵattanýshy bolýy úshin oqý oryndaryna da arnaıy sol mamandyqty engizý kerek. Sebebi, bizdiń Qazaqstan eskertkish tastarǵa, jalpy tarıhqa óte baı. Bar dúnıemizdi tez arada zerttep, syryn ashý kerek. Arheologııalyq qaýymdastyń ekinshi mindeti – jas mamandarǵa jazdyq mektepter uıymdastyrý. Osy mektepterdiń arqasynda jastardyń tarıhı túsinigi keńeıedi, qyzyǵýshylyǵy artady. Ózińiz aıtyńyzshy, qazaq halqy óz tarıhyn tolyqqandy bilmeı, meńgermeı jatyp, qalaı jer basyp ómir súrmek? Ótkeniń, bolashaǵyń emes pe? Sondyqtan men qazir kúsh-qýatymmen, tájirıbem bar kezde jastarǵa bilgenimdi úıretip ketkim keledi.

– Tarıhshylardyń aılyǵy 50 myńnan az ǵana asady eken. Nege bulaı tómen? Álde tarıhtyń tómen baǵalanǵany ma?

– Árıne, ǵylymǵa kelgende qarajat kóp salynýy kerek. Sebebi ǵalymdardyń jaǵdaıy durys bolmasa, ǵylym qalaı órkendeıdi? Al

qaltada aqsha bolmasa, ǵalymdar bir emes, birneshe jumys jasaýǵa májbúr bolady. Degenmen, bizdiń jańa prezıdent Toqaev qazir ǵylymǵa kóńil bóle bastady. Bolashaqta ár jyl saıyn jalaqy da, arheologııalyq, muraǵattyq ekspedıııalar da kóbeıetin sekildi. Al jalaqy kóbeıse, osy salada jumys isteýshi mamandardyń da artatyny sózsiz. Sondyqtan men jastardyń tarıh salasyna qaraı oıysqanyn qatty qalaımyn.

– "Qazaqstan tarıh sahnasynan joǵalyp ketýi múmkin" degen pikirlerdi estip jatyrmyz. Bul qanshalyqty ras?

– Meniń oıymsha, men baıandap jatqan qazirgi baǵdarlamalar der kezinde engizilgen sekildi. Bul baǵdarlamalyq qujattar bizdiń tarıhymyz ben mádenıetimizdi umytyp ketpeý úshin asa qajet. Al tarıhty umytpasaq, erteńimiz úshin áreket ete alatynymyz sózsiz. Sondyqtan sanamyzda Qazaqstan tarıh sahnasynan joǵalyp ketedi degen qorqynysh bolmaýy kerek.

– Búginginiń eń myqty tarıhshysy kim?

– Búgingi tańda qazaq halqynyń tarıhy úshin óshpes iz qaldyryp ketken tarıhshylar kóp-aq. Degenmen solardyń izin jalǵap kele jatqan, kózi tiri tarıhshylardan Mámbet Quljabaıuly, Qalqaman Tursynuly Jumaǵulov, Talas Omarbekovtardy aıtar edim. Al arheologtardan Zeınolla Samashov, Tımýr Smaǵulov, Leıla Jansúgirova, Nápil Bazylhandardy erekshe atap ótemin.

– "Qazaqstan tarıhyn Təýelsizdikten bastap oqytaıyq" degendi estip jatyrmyz. Bul shynynda Elbasynyń eńbegin tereńdetip oqytaıyq degennen shyqqan eken. Sizdińshe, bul durys pa?

– Árıne, Qazaqstan tarıhyn tereńdetip oqytqandy qoldaımyn. Bizdiń jastar tarıhty bile bermeıdi, sondyqtan qaı kezdegi tarıhty bolsa da oqý kerek.

– Jańa qazirgi tarıh oqýlyqtaryna kóńilińiz tolmaıtynyn bildirip qaldyńyz. Osy jóninde tolyqtyryp aıtyp ketseńiz...

– 2004 jyldan bastap bizde alǵash ret "Mádenı mura" degen baǵdarlama júrdi. Osy joba júzege asyrylyp jatqanda tarıhshylar bolyp Qytaıǵa is-saparmen bardyq. Qur qol qaıtpaı tarıhymyzdan syr shertetin 147 000 qujat alyp keldik. 2013-2016 jyldar aralyǵynda "Halyq – Tarıh tolqynynda" baǵdarlamasy júzege asty. Al endi qazir "Arhıv – 2025" jáne "Uly Dalanyń tarıhy men mádenıeti" jobalary júzege asyp jatyr. Mine, osylarǵa qarap tarıhymyzǵa kóńil bólinip jatqanyn baıqaýǵa bolady. Rasymen, qazirgi oqýlyqtardyń nashar ekeni ras. Endi bolashaqta joǵaryda atalǵan baǵdarlamalar oıdaǵydaı oryndalyp jatsa, oqýlyqtarǵa da ózgeris enetini sózsiz.

– Eger ómirdi qaıtadan bastasańyz, qaıtadan tarıhshy bolar ma edińiz?

– Men mektepte oqyp júrgende-aq, qazaq tarıhy úshin janymdy salamyn dep óz-ózime ýáde bergenmin. Sol kezde keýdemdi namys kernep turatyn. Sebebi orystardyń tarıhy qalyń, jýan kitap bolady da, bizdiki jup-juqa, kishkentaı ǵana kitap edi. Ashý men namys boıymdy kernegeni sonshalyq, tarıhtyń oqýyn oqydym, bul salaǵa janymdy saldym. Mine, sóıtip júrip qalaısha túrli ǵylymı kitaptardyń dúnıege kelýine sebepshi bolǵanymdy ańǵarmaı da qaldym. Bir sózben aıtqanda, men júzinshi ret ómirge qaıta kelsem de tarıhshy bolar edim.

Suhbattasqan Aqgúl AIDARBEKQYZY

Pikirler