Kóshege qurmet-ultyńa qyzmet!

275

Qazaqstannyń barlyq derlik qala turǵyndary qaladaǵy kósheniń atyn durys ataı almaımyz. Kóshe ataýynyń tarıxy turmaq, ol tulǵanyń aty-jónin de bilmeımiz. Jumabaevtyń atyn Mirjaqyp deıtinder de bar. Bul búgingi óz tarıhymyzǵa degen kórsetilgen qurmettiń túri. Maqtanarlyq jaǵdaı emes. Múmkin, siz turyp jatqan óńirde sheteldik týrıst kezdesip qalyp, jón surasyp jatyp, abaısyzda kósheniń tarıhyn surap qalsa, al siz bolsańyz jaýap bere almaı uıatqa qalsańyz she? Osyǵan jetkizbeýimiz kerek. Eń bolmaǵanda kóshe kimniń atynda jáne ol tulǵa tarıhta kim bolǵanyn qysqasha bilip júrýimiz kerek.  Sondaı-aq, ol tulǵanyń bir-eki shyǵarmasynyń atyn da bilý kerek. Tárbıe ulttyq, bilim álemdik bolýy tıis!

Jalpy bilim beretin mektepterde oqytylatyn tarıhı ólketaný pániniń kúntizbelik josparyna uly tulǵalardy bir bólim retinde engizý kerek. Sebebi, ólketaný óziniń aty aıtyp turǵandaı jergilikti óńirdiń tarıhyn oqytady. Sáıkesinshe, sol óńirdiń (meıli qala, aýyl, kent bolsyn) barlyq kóshelerine berilgen tulǵalardyń qysqasha tarıhyn oqytý júktelse ıgi bolar edi. Úlken qalalarda kóshe kóp. Máselen, Almaty qalasynda jalpy 711 kóshe bar. Árıne mundaı jaǵdaıda barlyq kósheni qamtý múmkin emes. Shúkir, megabaıt bárinde bar, ýıkıpedııany ashyp qalsańyz, alyp shahardyń barlyq kósheleri týraly aqparat jetkilikti.

Kez kelgen qazaqtan "Ortalyq stadıonǵa qalaı baramyn", - dep surasań, "Seıfýllınamen kóterilesiz, Abaıadan ońǵa burylasyz, Baıtýrsynovadan  keıingi ostanovkadan túsesiz", - deıdi. Ókinishke oraı xalqymyzdyń 99 paıyzy osylaı jaýap beredi. Nege? Ne degen jazylmaıtyn dert bul? Sol bir "a" nemese "ıa" degen jalǵaýlardy jalǵamaı-aq, qazaqsha jetkizýge shamamyz kelmeıdi me? Álde uıalamyz ba? Áı uıalamyz-aý osy, taza qazaqsha sóıleseń janyńdaǵylar tańdanyp, saǵan birtúrli qarap, yńǵaısyz jaǵdaıǵa tap bolatyn sııaqtysyń (10 shaqty adamnyń bergen jaýaptary).

Mysaly: "Dostyq dańǵylymen kele jatyp, Abaı kóshesinen ońǵa burylyp, ekinshi aıaldamadan túsesiz...". Qarapaıym jáne túsinikti, esh qıyndyǵy joq sııaqty. Basqa postkeńestik elderde óz tilderine degen qurmet óte joǵary. Táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan assa da, keńestik ıdeologııanyń sarqynshaqtary áli de bolsa joıylar emes. Osy turǵyda otarsyzdaný úrdisin durystap júrgizýdi jalǵastyrý kerek sııaqty. Ulttyq sana sharyqtap,  memlekettik tildiń statýsy bekitilip, kez kelgen mekemede, qoǵamdyq kólikte, kóshede qazaq tilinde qoıylǵan suraqtarǵa erikti, sanaly túrde taza qazaqsha jaýap qaıtarylatyn bolsa, shirkin, rasymen de «rýhanı jańǵyratyn» edik. Bálkim qazaq elinde «qaıta órkendeý» dáýiriniń aýylyna az qaldy.

Árbir óńirde belgili bir tarıhı tulǵalardyń qurmetterine qoıylǵan eskertkishter men tarıhı-ólketanýlyq mýzeıler, joǵarǵy oqý oryndary jáne basqa da mádenı memlekettik jáne meklekettik emes mekemelerdi bilip júrgenimiz abzal. Táýelsizdik jolynda janyn bergen, qanyn tókken uly tulǵalaramyzdy ulaǵattap, umyt qylmaı, urpaqtan urpaqqa jetkizý mindetimiz dep bilsek bilimsizdik pen tilimizdiń shubarlanýyna jol bermeýimiz kerek.

Aınalaıyn zamandas, ultyma qalaı qyzmet etem dep mıyń ashyp júrse, eń aldymen osyndaı qarapaıym dúnıelerdi oryndaǵan durys. Óz kósheńniń tarıhyn bilý, ony ózgelerge jáne óskeleń urpaqqa túsindirý – elińe kishigirim bolsa da qyzmet etip, qoǵamǵa paıdańnyń tıgeni bolyp tabylady. Qansha til bilseń de qazaqsha taza sóılep, ózińdi tárbıeleýmen aınalys. Ózińdi tárbıeleı kele ózgege úlgi bolasyń!

Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktorant Lebaev Farhat Rashıduly

Pikirler