Jumaq meken – týǵan jer

146

 

Bul jahan-dúnıe jer betine adam bolyp aıaq basqannan keıin sharaına ǵalamshardan bir meken buıyrary anyq. Degenmen kóship-qonyp, muhıt asyp, ózge topyraqqa taban tirep, kún keship júrgender de barshylyq. Taǵdyr joly qaı arnaǵa buryp, qaı ólkeden ǵumyr buıyrary beımálim. Áıtse de kez kelgen sanaly adamzat balasy úshin jerdegi jumaq meken «Týǵan jer» degen ataý alǵan. Óziniń týǵan jerin maqtan tutyp nemese ózgemen salystyrsadaǵy myń artyq bolyp kórinetini de siz ben biz úshin de ózindik aqıqat.

Jaryq ǵalamǵa ińgálep kóz ashqanda  kindigińdi kesip, ana men jer ana qushaǵynda ósip jetilip, balalyqtyń bal kúnderin oıynmen ótkizip, el-jurt, aǵaıynǵa baýyr basyp ósken jer sonshalyqty qymbat ta qadirli. Óse kele alyp shahar, kórkem tabıǵat mekenine barsań da eshqashan týǵan jerińe jetpeıdi. Bul árbirimiz óz sanamyzda moıyndaǵan shyndyq.

«Azamatyna qarap, elin tany» degen ataly sóz árbir adamnyń týǵan jer abyroıyna qatysty tanym deńgeıine ustyn bolar  sóz emes pe? Iaǵnı, óz týǵan jer men elińe degen mahabbattyń tula boıyńda qanshalyqty órken jaıýyna baılynysty. Kir shaldyrmaı, el betin jerge qaratpas jan bolýdy kózdeıtin ulttyq tárbıeniń qundy máteli. Demek, árbirimiz osy bir sózdi este saqtap, jasaǵan qareketimiz zııandy bolmaýyn qadaǵalaýǵa mindettimiz.

«Er týǵan jerine, It toıǵan jerine» degen maqaldyń tórkini óz jeri úshin búkil tirshilik baıany men qam-qareketi baǵyttalatynyn kórsetedi. Uly babalarymyzdan ósıet bolǵan mándi sóz: «Jastyń tileýin bersin» degen edi. Demek, ejelden jas urpaqtyń boıynda ulttyq tárbıe berip, qundylyqtaryn qasterleýge, «Otan úshin otqa tús kúımeısiń» dep qorǵaýǵa úıretken-di. Tal besikten bastalatyn tárbıe ataýlynyń túp-negizi adamdyqqa baǵyttalǵan. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazabaevtyń: «Jastar - bizdiń bolashaǵymyz. Olardy jańa zamanda ómir súrýge úıretý - bizdiń mindetimiz» degen bolatyn. Erteńimiz úshin eleń eter jan bolsaq, jas urpaqtyń boıyna eń aldymen týǵan jer, týǵan til, ulttyq qundylyq turǵysynda qasıetterdi darytýymyz qajet.

Zamanaýı talaptarǵa saı, el bolashaǵy úshin eńbek etip, teńizge tamshydaı bolsa da úles qosarlyq birshama jastardan tómendegi eki suraqqa jaýap aldyq.

  • Aldaǵy 10 jylda óz týǵan jerińizge, aýylyńyzǵa qandaı da bir paıdasy tıerlik áreket jasar edińiz?
  • Ol jasaǵan áreketińizden eldik múddege, memleketke, bolashaq Qazaqstan damýyna qanshalyqty úles qosady dep oılaısyz?

Týǵan jerimizdiń damýy – Qazaqstan órkendeýiniń negizi. Iaǵnı, bul bizdiń ortaq Otanymyzdyń bolashyna etken eńbegimiz bolmaq. Búginde joǵary bilim alyp, stýdent atanyp júrgen birshama jastardyń aldaǵy  10 jylda týǵan jerine qandaı úles qosqysy keletin bildik.

  • Aldaǵy 10 jylda óz týǵan jerime qazirgi oqyp júrgen jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha úles qosqym keledi. Belgili bir mektep, mádenı úıirmeler ashyp, rýhanı baı urpaqtyń qalyptasýyna ózindik tamshydaı septigimdi tıgizsem deımin. Bolashaq jastardyń qolynda desek, mádenıet pen rýhanııat jas býynnyń negizgi tiregi dep bilemin.

Balym Ábdýrahman  (Túrkistan qalasy)

  • Bizdiń aýyldyń tabıǵaty tamasha, topyraǵy qunarly. Baý baqshamen, mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa óte qolaıly meken. Sol sebepti qolymda qarjy bolsa osy jumystarmen aınalysar edimOsy arqyly aýyl halqyn jumyspen qamtyp, kıeli Torǵaı eline paıdamdy tıgizer edim. Bul da memleketke tıimdi bolar edi. Aýyl halqyna jumys berý, olardy sút taǵamdarymen, baý baqshamen asyraý elge de úlken úles dep esepteımin.

Janbolat Myqysh (Torǵaı qalasy)

  • Men qazirgi ýaqytta aýyl kitaphanasyna ádebı kitaptar berip turamyn. Jyl saıyn 2-3 kitaptan. Aldaǵy ýaqytta ǵylymı kitaptarda beremin degen oı bar. Aqshalaı da kómek beremin degen oıym bar.Kamal Smaıylov "qazirgi jastar kitap oqymaıdy, teatrǵa barmaıdy. Olar qandaı jańalyq ashady" degeni bar. Múmkin aldaǵy ýaqytta óz aýylyma teatr saldyryp beretin shyǵarmyn. Qaladaǵydaı kúndelikti bolmasa da, aptasyna bir ýaqyt bólip teatrǵa barǵan bala, ata-ana rýhanı baııdy dep oılaımyn.Qazirgi ýaqytta úlken ata-apalardan qandaı kitap oqydyń deseń birneshe kitaptardy tizip aıtyp beredi, onda ne jazylǵanyna deıin. Al, qazirgi jastar sol jasqa kelgende keıingi urpaqqa ne aqyl aıtady?! Aqyl aıta bilý úshin de kitap oqý qajet dep bilemin.

Dınara Jolshıeva (Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany, Birlik aýyly)

  • Aldaǵy on jylǵa toqtalmaı, osy eki jyldaǵy əreketim bylaı bolmaq. Aýdan ortalyǵynan kitap dúkenin ashyp jastarǵa kez kelgen kitapty qoljetimdi etý. Al, tórt jylda osy isimdi damytyp ózimde baspa úıin ashqym keledi. Sebebi bizdiń aýdannyń materıaldyq jaǵdaıy tómendeý. Men aıtqan baspa úıi,bizdiń aýdanda ashylǵan bolsa elge tıtteı bolsa da paıdasy tıer edi. 10 jylǵa týǵan jerge naqty munan artyq jospar joq sebebi " qyz jat jurttyq" Budan tıer paıda:
  • jastardy rýhanı damytý
  • jumyspen qamtamasyz etý
  • elge qarjylaı kómek
  • ózge eldermen seriktestik jasaý

Balym Álisher (Túrkistan oblysy Ordabasy aýdany)

  • Aldaǵy 10 jylda ýnıversıtetten alǵan pıar mamanynyń bilimin aýylymnyń pıaryn, týrızmin Qazaqstanǵa keńinen tanytýǵa arnaımyn. Meniń jasaǵan áreketim aýylymnyń, týǵan ólkemniń týrızmin damytý arqyly, Qazaqstannyń kórikti jerlerin álemge pash etip, elimizdiń ekonomıkasynyń damýyna úles qosady.

Bekzatsattarhan Qurmanáli (Túrkistan oblysy Otyrar aýdany Sháýildir aýyly)

  • Qudaı qalasa aldaǵy ýaqytta ózimniń týǵan jerimniń tarıhı qala bolýyna kómekteser edim. Sebebi Otyrar qalasy ejelden kele jatqan qala bolyp tabylady.Qazirgi tańda bul tarıhı qala jaıly da umytylyp bara jatyr. Sondyqtan óz tarıhymyzdy umytpas úshin, maqtanyp aıtyp júrý úshin óz úlesimdi qosar edim. Paıdasy tıedi, eger Otyrar qalasyn damytyp, kitaphanany tabatyn bolsaq. Qazaqstan álem boıynsha kitiphanalyq tarıhynan 2-orynda bolar edi. Iaǵnı, kóptegen málimetterge ıe bolyp, taǵyda damyǵan elder qataryna kosylyp órkendeı bermekpiz.

Baqdáýlet Turdaly (Túrkistan oblysy, Otyrar aýdany)

  • Aldaǵy 10 jylda eger de bıýdjettik qarajatym bolsa, aýylyma balabaqsha saldyrar edim. Sebebi, búgingi tańda aýylymyz kishkentaı ǵana jáne kórshi aýyldaǵy balabaqshaǵa barýǵa májbúr. Óz aýylymda bolǵanda bul keleshek jas urpaqtyń tolyqqandy sanaly, salaýatty bolyp qalyptasýynyń negizi bolar edi. Iaǵnı, Qazaqstan bolashaǵy jastardyń qolynda desek, balalardyń ómirge beıimdeý mańyzdy. Jáne aýyl balalaryna, jastaryna qajetti mádenı, sporttyq baǵytta úıirmeler ashatyn edim.

Alfııa Adambek (Túrkistan oblysy Saryaǵash aýdany Ataqonys aýyly)

Jaýap bergen jastardyń negizgi oıy aýylǵa, týǵan jerge paıdasy tıerlik ister jasaǵysy keledi. Demek, týǵan jerge degen mahabbat óse kele belgili bir paıdaly áreketke alyp barmaq. Ulttyq tárbıeniń negizgi jemisi dep túsinýge laıyqty.

«Jastar – bolashaq kepili» dep uǵynatyn bolsaq, ósip kele jatqan jas býynnyń týǵan jerine degen mahabbaty basym ári paıdaly iske jeteler bolsa qýanarlyq jaǵdaı. Ár adamnyń tuǵyrly jeri – týǵan jer. Sondyqtan, týǵan jerdiń topyraǵy, taý-asy, ózen sýy sonshalyq qymbat. Týǵan tarıh enshisinde ótken uly tulǵalar, uly oqıǵalar sol ólkeniń ár azamatynyń maqtanyshy esepti. Babalar qaldyrǵan asyl ósıet sózderdiń tórkini – týǵan jerdiń bárinen qymbat ekenin uǵyndyrý. «Týǵan jerdeı jer bolmas, týǵan eldeı el bolmas», «Ózge elde sultan bolǵansha, Óz elińde ultan bol» deıtuǵyn maqal-mátelder aıqyn dáleli.

Qadiriń men qasıetiń erekshe, ámse tarıh qatparlaryna kýáger, babamnyń qany, anamnyń jasy tamyp, ata súıegi kómilgen týǵan ólke sanamnan áste óshken emes. Qandaı is atqaryp, qaı jerde júrsemdaǵy júrek tórinde, oı bıiginde: «Ózińe kir keltirmesem» degen uǵym jatady. Týǵan el, aýyl-aımaqtyń úkilegen úmitin arqalaǵan jastyń biri ózim. Osy jalyndy jas kúnimniń bar qýatyn týǵan jerdi gúldendirý, Otan qorǵaý, Qazaqstan damýyna úles qosý maqsutynda arnamaqpyn. Atadan mıras, babadan mura bolyp kele jatqan qara jerge tirshilik kúnimizde adal mańdaı terimizben gúldenýine, órkendeýine, azat eldiń álem alyptarymen ıyq tireser kúnine jetkizýge aıanbaýǵa ant etemin.

 

Ázimbek Ábdiqululy

 

 

Pikirler