Týǵan jer týraly tolǵaý

204

Kóktem týa bizdiń óńirden teristikke baǵyt alyp, Kóktemdi kanatyna qondyryp qustar ushyp barady. Jalǵyz jarym emes, top bolyp erekshe sánimen, erekshe bir ánimen qıqýlap ótedi. Qaıda barady, dep suraýshy edik úlkenderden bala kúnimizde. Týǵan jerine barady, taǵyda ómirge urpaq ákelý úshin asyǵyp barady,deıtuǵyn olar, armandy janarlarymen uzap bara jatqan lekke qarap. Sol qustar qazirde u shyp ótedi,erteńde ushady,máńgi usha beredi. Sazdy da saǵynyshqa toly ánderin erteńde aıtyp ótedi, máńgilik aıta beredi. Sońyra kúzde, keıin oralǵanda da ándetip qaıtady. Ol án kóktemgiden muńdy, ózgeshe, keıin qalǵan Atamekenine aıtyp bara jatkan qosh-qoshy,jaz ómirin, máz ómirin týǵan jer tósinde taırańdap ótkizip, endi kelesi kóktemge deıin jyly jaktan pana izdep barady, ólip qalmas úshin jan saqtaıtyn oryn izdep barady, sonaý teristikke, qalǵan uıasyna kóktemde aman-saý oralý úshin amalsyzdan ketip barady. Jan-janýarlardyńdyń barlyǵy da óziniń Týǵan , ósken jerin ańsap turatynyn bárimiz bilemiz. 1959 jyly ujymsharlardy biriktirgende, kóship kelgen úılerdiń mysyqtary 20 shaqyrymdy bir týnde júrip, bos qalǵan qonysyna baryp jylap júrgenine tań qalǵanbyz deıtin atam. Sonaý Narynnan ákelgen túıeniń basy bosaǵan shaqta Jaıyqtan júzip ótip, bir túnde ataqonysynan bir-aq shyqqanyn atam jyr etip aıtyp otyratyn.Afrıkanyń ný jyńǵylynyń ár aımaǵynda jyrtqyshtardyń da óz qonysyn qalaı qorǵaıtynyn álem biledi. Al aqylsyz qustar men janýarlar osyndaı bolǵanda, aqyl-esi durys adam balasynyń Týǵan jerin Óle sýıýi tabıǵı zańdylyq! Bireýimiz orman- toǵaıdy, jerimizdi, ekinshimiz taýly-qyratty ólkemizdi, úshinshimiz qý taqyr, tastaqty shóleıtimizdi maqtan tutamyz. Áne Týǵan jerge degen mahabbat! Naryndyqtar úshin anaý órkesh-órkesh shaǵyldardan artyq meken joq. Taısoıǵan turǵyndary da solaı. Olar úshin sý kelmesede jaryp shyqqannan artyq ózen joq. Tabıǵaty buzylyp jatsa da, jyloılyqtar óz jerlerine aıtylatyn jaǵymsyz sózge shamdana qalady. Denderlikter taýy men tuzdy kólderine maqtanǵanda aldaryna jan salmaıdy. Al bizder Mahambettiktershe? O, aldymen Ak jaıyqtan bastaımyz! Onyń eki jaǵyn jaǵalaı ósken toǵaılarymyz dy kókke kóteremiz. Jaıyqtaǵy qarakóz ben aqserkemizdi, aqqaırań men tabanymyzdy, sazan men jaıynymyzdy aıtsaq boldy, aıtysyp otyrǵandardy múdirtemiz, jeńip shyǵamyz. Bul maqtanshylyqtardyń barlyǵyda oryndy, ári tabıǵı. Týǵan jer! Ony jyrlamaǵan aqyn joq, jyryna qospaǵan aqyn, aqyn emes. Qazaqtyń sonaý zamanǵy jyraýlarynan bastap kele jatqan bul úrdis qazirgi kezge jalǵasýda. « Aqtaban shubyryndynyń» qasiretinen týǵan jerden aıyrylǵandardyń: Qara taýdyń basynan kósh keledi, Kósh sońynda bir taılaq bos keledi Týǵan jerden aıyrylǵan qıyn eken, Eki kózge móltildep jas keledi,- dep ataqty « Elim-aı» ánimen muń shaqqany, «Qaıran da meniń Edilim» kókiregi qars aıyrylǵan Aqtamberdiniń , «Abaılamaı aıyryldym ar jaqtaǵy elimnen-- anaý Naryn degen jerimnen» dep tolǵanǵan Mahambettiń mahabbaty qandaı tamasha! Qandaı názik sezim! Óziniń Qarasazyn saǵynǵan Muqaǵalı «Týǵan jer saǵyndyrdy», keldi esime, ózim kepil endi ony kórmesime»,- degen eken sońǵy dámi taýsylarda. «Shıraz qansha ádemi bolsada, Rıazan dalasyna jeterme !» dep ataqty «Polenezin» shyǵarypty polıak sazgeri Ogınskıı, Alataýy men sarjaılaý dalasyn jyrlap Nurǵısa ótti ómirden. Aıta berse sheǵi joq ystyq mahabbat, tebńrenter saǵynysh, ogan degen jalyndy jýrek. «Týǵan jerdiń topyraǵy buıyrsyn»! dep bata beredi eken aıdaýda nemese soǵysta júrgen ata- babalarymyz birine-biri. Shabýyldyń aldynda eline hat jazǵan jerlesimiz Shobaqov Sársenǵalı aqyn «Baqaly baldyrǵandy kól aman bol, ósirgen bizdi, týǵan jer aman bol» dese, sonaý Qıyr Shyǵysta aıdaýda júrgen Ońdaǵan aqyn atam: Ishinde kók meshittiń minberim-aı, Minberden ásem shyqqan únderim-aı, Aqsaıym, Arý Jaıyq, tal-teregim, Qoınyńda saıran salǵan kúnderim-aı!- dep tolǵanǵan eken. Endeshe qandaı qıyndyqta júrsede, adamnyń júreginde týǵan jerdiń jarqyn beınesi turady eken. Týǵan jerinen qol úzgen adam jerden kúsh ala almaǵan. Anteı tárizdi bas, dene, qýys keýde ispettes bolatyny sodan. Eı, jas urpaq, keıingi kele jatqan ór de jas býyn! Týǵan jerińdi sýıe alsań ǵana Otanyńdy sýıe alasyń, ony qorǵaı alasyń. Sen úshin tabanyńnyń astyndaǵy qara jer qasıetti. Ár qadam basqan saıyn týǵan jeriń, Otanyń úshin maqtanysh sezimi boıyńdy kernep turatyndaı bolsyn! Simire jutqan Aq Jaıyqtyń sýyn bal shyrynyndaı qkabylda! Anaý jaǵalaı ósken tal terekter seniń panań, olarmen syrlas bol. Iisi burqyraǵan jýsan seniń balǵyn keýdeńdi, ishki saraıyńdy kenitip, nurlandyratyn bolsyn. Kóshelermen kele jatqanda , ásem úılerge kóńiliń kóterilip, sazdy án salatyn bol. Kóshe - Otanyńnyń bár bóligi, onda shalalyqqa, shaldýarlyqqa, beı-bereketsizdikke jol berme. Jaıyqtan qashyqtaý bolsada, Tańdaıdyń topyraǵyna aýnap al, kúsh qosylady balǵyn deneńe. Sarytoǵaıdan Mahambetke deıin jaıaý júr, jan- jaǵyńa qara, ne kórdiń, kóńilińe túı.Taldykólden, aqqaıyńnan, Beıbarystan anaý tegis jolǵa baǵyt alyp, ózińmen óziń syrlasyp kórshi. Ne aıtady, anaý ıesiz jatqan jyralar men saılar? «Men seniń aınalaıyn týǵan jerińmin»- deıdi olar. Eńbekshilden ortaqshylǵa sheıin sozylyp jatqan Ózekti kórdiń be? Jaǵalap júrip kórshi, saıahat jasap baıqashy bir. Tarıh jatyr ol jerde, sony zertteshi qane, órenim, týǵan jerdiń ótkenine úńilshi. Áne janyńa jaqsylyq, boıyńa kúsh qosyldy ma? Solaı! Mahambettten joǵary qaraı ózen jaǵalap, Isataı- Mahambet ótken tusqa baryp, uzaq-uzaq únsiz oılanshy. Halqynyń qamyn oılap, basyn oqqa baılaǵan sarbazdardyń qaharly daýysy estileme? Saraıshyq tusyndaǵy Jaıyqtyń jarynan kórgen adam súıekterinde týǵan jerdiń sherli bir kúnderi jatqanyn bilesiń be? Bilmeseń, zertte, bil. Óıtkeni ol týǵan jer tarıhy. Seniń jerińde de myńnan asa jer ataýlary bar. Olar qandaı syr jasyryp jatyr, sony izde tappaı qoıma. Kóne kóz qarııalardyń sońǵy býyny qaldy, solardyń dýaly aýzynan shyqqan pátýaly sózdi qalt jiberme, jazyp al. Erteń olar ketkende tirek taba almaı qarmanasyń. Jerimizdegi eldiń mekenderdiń ataýlary qandaı ádemi! Oǵan sen maqtanýyń kerek. Buǵan tek táýelsizdigimizdiń arqasynda jetkenimizdi bilgenimiz jón. Beıbarys, Mahambet- erliktiń sımvoly, Aqtoǵaı, Sarytoǵaı, Aqqaıyń, Taldykól, Aqjaıyq-- tabıǵat sımvoly, Ortaqshyl, Eńbekshil—birliktiń, baýyrlastyqtyń sımvoly, Almaly-- molshylyq sımvoly, Alǵa -- jarqyn bolashaq shaqyryp turǵan, júregińe ot beretin uran. Munyń Bári meniń Týǵan Jerim, Otanym!

Azat Ǵanıuly

Pikirler