Tilbuzarızm

214

1925 jyly «Eńbekshil qazaq» gazetiniń №277 sanyna shyqqan «Tilbuzarızm» maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz. Áńgime Sol zamandaǵy shet tilderiniń sózderin qazaqshaǵa qalaı tárjimalaý haqynda jazylǵan. Basylymǵa «Tikenek» atty búrkenshik esimmen jarııalanǵan.

Qaǵazdy ekonomıt etý kerek qoı.

Únemdeý kerek deseń, qazaq bolyp ketem deısiń be?

Al, únem-aq bolsyn, basqa orys sózderin qalaı perevodtaısyń?

Perevodtamaımyn, aýdaramyn!

Jaraıdy, «aýdaramyn-aq» bolsyn. Naprımer, «Kraevoı kırgızskıı kooperatıvnyı obestvo»jáne «Ideıa», «Soıýz» degen sózderdi qazaqshaǵa aýdarshy. Keshe osydan on shaqty stýdent qazaqsha aıtamyz dep kerisip-kerisip, bosqa tarqadyq.

«Naprımer» emes, «Máselen». Odan sońǵy orysshalaǵanyńdy «Qazaqstan aımaqtyq kooperaııa qoǵamy» deımiz.

«Ideıa» – maqsat, «Soıýz» – uıym.

Áıteýir, adamnyń basy qatatyn, qaısysynyń quıryǵynan ustaryńdy bilmeısiń.

Nege bilmeısiń? Bári ózińniń nazar salmaǵanyńnan. Áli kúnge sózdi qazaqsha aıtqanda «naprımerden» bastap otyrsyń.

Óz betińmen jaıylyp, seniń de kelistirgeniń mynaý ma? Bilim keńesiniń «Ideıany» – oı, murat, «Kraıdy» – ýálaıat, «Kooperaııany» – istesý, «Soıýzdy» – odaq dep aýdarǵan. Seniń óz termıniń ózińe basqa. Bul bas qatyrý emeı nemene?!

Biraq gazetterde men aıtqandaı ǵoı.

Táýir bopty!

Joq, durysy – men aıtqan.

Taǵy bireý meniki durys demeı me?!

Solaı-aý, áli!? Bul endi qazaq tiline jetik bilimpazdarymyzdyń termıni ǵoı.

Qaısy kezde olar da jańylyp ketedi. Jáne orystyń eki sózin qazaqtyń bir sózimen aýdarǵan masqarasy da bar.

Onysy nemene?

«Melıoraııany» da óńdeý, «Redakııany» da óńdeý dep aýdaryp qoıypty.

A, biz «Redakııany» basqarma dep júrgemiz joq pa?

Aıtsań qaıt deısiń.

Áı, bunysy masqara eken.

Masqara emes, sóket de.

Qane, jýrnaldan qaraıyqshy.

Nesin qaraısyń, dál men aıtqandaı. Keshe 16-shy komnatada razberaıt ettik dep otyrmyn ǵoı. Álgi sózderdi sonda kórgem.

Qate basylǵan shyǵar.

Sondaı qate bolýshy ma edi!?

Endeshe, muny surastyrý kerek eken. Erteń E-den suraıyn.

«Melıoraııa», «kooperaııa», «soıalızm» degen sózderdi aýdarmaı-aq qoısa qaıtedi? Orys ta qoldanyp otyr ǵoı. Tili baı olar aýdaryp almaǵanda bizge ne joq?

Ie, olaryn qoıa turyp, orystyń óziniń jabaıy sózin aýdarsaq ta bolady ǵoı.

Jabaıy sózinen aýdarǵanda da «Kraıdy» ýálaıat degeni sııaqtandyryp aýdarý da jón emes.

Ras, jurttyń qulaǵyna sińip, jalpyǵa túsinikti bolyp ketken «aımaq» degendi qaldyryp, «ýálaıat» deý jónsiz.

Oıbaı-aý, «Ýálaıatyń» da qazaq sózi emes, arab sózi ǵoı.

Toqta, munyń mánisi bar. Ol sózin arabtar «Ýalaıat» deıdi. Biz ony qazaqshalap «Ýáláıat» dep alǵanbyz. Qazirde bizdiń bilimpazdarymyzdyń «basqa tilderden kiretin sózderdi úndestik zańyna baǵyndyryp, qazaq tiline shoqyndyryp alý kerek» degen pikirleri bar. Osy retpen «Ýáláıat»qazaq tili bolyp sińisip, endi orystyń «Kraıyn» qazaqqa túsindirýge de jaraǵan. Óstip, shoqyndyryp alyp otyrsaq, tatardyń «Praktıcheskıı yqtısadı», «Protest» dep tulǵasyn buzbaı ala-ala kelip, aqyrynda keıbir sóılemderinde bir-aq sózin tatarsha aıtyp: «Proızvodstvo est», shondaıyn «syroı materıal» degenindeı sóketterden aman bolamyz ǵoı. Bolmasa, áli-aq osynyń izine basamyz. Degenmen, álgi men aıtqan sózderge tym azaptanbasa da bolady. Basqa ulttar da ol sózderdi sol kúıi alyp otyr. Myna kúıimen «tilbuzarızm» bolady.

Iá, saqtanbasa «tilbuzarızm» bolyp ketetini ras.

TIKENEK

Pikirler