Týǵan jerim, tal besigim, Shortandym!

144

“Týǵan jer” shyǵarmashylyq baıqaýyna qatysýshylardyń týyndylaryn paraqshamyzǵa jarııalaýdy bastadyq. Kelesi kelip túsken týyndy «Úzdik maqala» atalymy boıynsha Amanjolova Arýjan. 

«Adam balasy-sheksiz zerdeniń ǵana emes, ǵajaıyp sezimniń ıesi. Týǵan jer-árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasıetti mekeni, talaı jannyń ómir-baqı turatyn ólkesi. Ony qaıda júrse de júreginiń túbinde áldılep ótpeıtin jan balasy bolmaıdy. Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý-shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri. Bul kez kelgen halyqty ánsheıin birige salǵan qaýym emes, shyn mánindegi, ult etetin mádenı-genetıkalyq kodynyń negizi»-deı kele Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sózimen bastaǵaly otyrmyn. Iá, árbir adamzat balasy úshin týǵan jeriniń árbir jýsany men topyraǵy, ár qıyrshyǵy da qymbat. Árbirimiz úshin Otan oshaq basynan bastalady: týǵan jer, týǵan kóshe, týǵan qala nemese men úshin týǵan kent. Meniń Otanym kishkentaı bolsa da, men úshin asa qymbat jer Shortandy kentinen bastalady. Dál osy jerde meniń kóńildi de, shattyqty, ýaıymsyz balalyq shaǵym ótti. Úıdiń mańyndaǵy aýlada oınaǵanym jáne balabaqshaǵa barǵan kóshe áli esimde. Sol kezde ol maǵan óte uzyn bolyp kórinetin. Munda kólik sırek júretin, biraq serýendep júretin adamdar kóp bolatyn.
Sizderge endi ózimniń týǵan ólkemniń qysqasha shyǵý tarıhyn baıandap keteıin: Sonaý Qazaq SSR-nyń Joǵary Keńesi Prezıdýmynyń Jarlyǵymen 1939 jyly 16 qazanda Aqmola oblysynda Stalın aýdanyn irilendirý esebinde Shortandy aýdany quryldy. Aýdan tarıhyna 15 kenttik, selolyq jáne aýyldyq Keńes biriktirildi. Bul Altaıskoe, Andreevka, Baıkalskoe, Voroshılovskoe, Goloekınskoe, Gýlıaıpole, Jolymbet, Kazık, Novokavkazskoe, Oktıabrskoe, Petrovka, Prıgorodnyı jane Shortandy. 1953 jyldyń jeltoqsanyna deıin aýdan ortalyǵy Novokýbanka selosy boldy.
1951 jyly aýdan quramyna Novocherkas aýdanynan Qara-Adyr stanııasy beriledi.1952 jyly Aqmola aýdanynan Elızavetgrad, al 1954 jyly Novoromenka, Kamyshenka jáne Tkachenka selolary Kalının aýdanynan Shortandy aýdanyna berildi.
1956 jyldyń 30 shildesinde Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdýmynyń Jarlyǵymen «Shortandy» jáne «Zarıa» keńsharlaryna qyzmet kórsetý úshin Novoselovka aýyl keńesi quryldy.
1963 jyly 2 qańtarda Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdýmynyń Jarlyǵymen Shortandy aýdany taratyldy.
Andreevka, Novokýbanka, Petrovka, Prıgorodnyı, Raevka, Kazık, Novoselovka aýmaqtary men Shortandy kent Keńesi Alekseevka aýdanyna berildi, Jdanov aýyl keńesi elınograd aýdanyna berildi.
1966 jyly 31 jeltoqsanda Shortandy aýdany qaıta qalpyna keltirildi. Aýdan aýmaǵy uıymdastyrý kezeńinde 3420 sharshy metrdi, 1940 jyldyń 1 qańtary boıynsha 24113 adamdy qurady.
1951 jyldyń qazanynan bastap aýdandyq gazet jaryq kórdi. Ǵasyr tarıhynda kórsetilgendeı aýdan tyń jáne tyńaıǵan jerli boldy. 1954-1958 jyldar aralyǵynda 114000 ga jýyq jańa jer ıgerildi. 2 tyń «Shortandy» jáne «Zarıa» keńsharlary uıymdastyryldy. Astyq daqyldary egin alqabynda 2 esege jýyq ósip, 1958 jyly 169600 ga jetti.
Sonymen qatar bıyl aýdanymyzdyń 80 jyldyq mereıtoıy atalyp ótilýde. Bul degeniń jerimizdiń osy aralyq ishinde kórkeıip, jaıqalǵanyń baıqaýǵa bolady. Oǵan mysal retinde «A.I.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy», Ónerkásip salasynda «Qazaqaltyn-ken metallýrgııasy», «AQ-nyń bólimshesi-Jolymbet altyn kenishi», sonymen qatar jıhaz fabrıkasy, tigin fabrıkasy, maı zaýyty agroónerkásiptik kesheni sport jaǵy, bilim berý madenıet jáne t.b. qarqyndy jumys isteýde.
A.I.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy egin jáne ósimdik sharýashylyǵy salasyndaǵy iri ǵylymı ortalyq. Ol Qazaq astyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp 1956 jyly qurylǵan. Keıin A.I.Baraev atyndaǵy Búkilodaqtyq astyq sharýashylyǵy ǴZI bolyp ózgerdi.
«Densaýlyq-zor baılyq»-deı kele, aýdanymyzda densaýlyq saqtaýdyń basymdy mindetteriniń biri salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý, halyq arasynda dene shynyqtyrý jáne sportty belsendi nasıhattaý bolyp tabylady. Aýdannyń sport uıymdarynyń jumysyndaǵy negizgi baǵyttary jappaı sportty damytý jáne eń joǵary jetistik sporttyń damýy bolyp tabylady.Shortandy kentinde úlken, kishi demeı, bári sportpen aınalysady. Tipti, aýdanymyzdan shyqqan sportshylar, tek aýdanymyzdy ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstanymyzdyń kók týyn halyqaralyq jarystarda jáne «Gınnes rekordtar» kitabyna rekordtar ornatqan. Naqtylaı tússek, olar Karım Bektas, Alıhan Ozdoev, Sergeı yrýlnıkov, Ermek Agbaev syndy sportshylarymyz.
Shortandynyń mádenıetine keler bolsaq, 49 mádenıet obekti, odan 30 kitaphana, 1 tilderi oqytý ortalyǵy, 18 klýb mekemesi áreket etýde. Aýdannyń kásiporyndarynda qatysýshylardyń jalpy sany 1765 adamy bar 128 qurama áreket etýde. Shortandy k.AMÚ jańa ujymdar quryldy, 2 bı ujymy, Jolymbet AMÚ-vokal toby. Barlyǵy eseptik merzimde 100-ge jýyq is-shara ótkizildi, oǵan 5 myń adam qatysty. Ishki saıasat salasynda basymdy baǵyttarynyń biri qoǵamdyq turaqtylyqty qamtamasyz etý bolyp tabylady. Eseptik merzimde etnıkaaralyq pen konfessııaaralyq qatynastardy nyǵaıtý boıynsha jetkilikti is-sharalar ótkizilgen bolatyn.
«Rýhanı jańǵyrý»baǵdarlamasynyń maqalasy-elimizdiń sapaly ózgerýine, patrıotızm rýhyn qalyptastyrýǵa negiz bolatyn ıdeologııalyq tuǵyrnama, onyń logıkalyq jalǵasýy «Uly dalanyń jeti qyry» Elbasynyń maqalasy bolyp tabylady, onda Ult kóshbasshysy qazaqstandyqtarǵa tarıh prızmasy arqyly ózderine qaratýdy, biz kim ekenimizdi sezinýdi, ǵalamdyq tarıhtaǵy rólimizdi túsinýdi usyndy.
Baǵdarlamalardy jáne baǵdarlamalyq qujattardy júzege asyrý aıasynda Shortandy aýdanynda úlken jumys atqaryldy. Jalpy qamtylýy 10 myńnan astam adammen 200-ge jýyq is-sharalar júrgizildi. Shortandy №3 OM bazasynda «Rýhanı jańǵyrý» murajaıy ashyldy, Bektaý, Myqtykól, Stepnoı orta mektepterinde kabınetter, Prıgorodnoe orta mektebinde-«Rýhanı jańǵyrý» kórme zaly, 10 orta jáne 5 negizgi mektepterde «Kraı belyh berez», «Týǵan eldiń tarıhy», «Istorııa rodnogo kraıa» ólketaný baǵytyndaǵy úıirmeler óz jumysyn jalǵastyrýda.
Memlekettik jastar saıasatyn júzege asyrý patrıottyq tárbıe men azamattyq belsendilik, áleýmettik jaýapkershilik jáne jastardyń áleýetin ashý mehanızmderin qalyptastyrý boıynsha sharalar keshenin sheshýge baǵyttalǵan. Aýdannyń jastar resýrstyq ortalyǵynda jastardyń rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıesi boıynsha jumystarǵa, jastardyń qatysýymen ártúrli qoǵamdyq sharalar uıymdastyrýǵa erekshe nazar aýdarylady. Bizdiń aýdannyń jastar resýrstyq ortalyǵynyń Aqmola oblysyndaǵy úzdik ortalyq atanǵanyn atap ótkim keledi. Aýdanymyzdaǵy jastar ortalyǵy belsendi túrde jumys júrgizýde. Eń bastysy, erikti túrde, óz qalaýymen jastar saıasatynyń júzege asyrylýyna yqpal jasap keledi. Máselen, fleshmob, akııalardyń sany azaıyp, ártúrli baǵyttar boıynsha jastar forýmdary, jastarǵa arnalǵan ınnovaııalyq jobalar baıqaýlary uıymdastyrylýda.
Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn jastar kózqarasynda keń kólemde nasıhattaý, jarqyn bolashaǵymyzdyń tutqasyn ustaıtyn jastardyń ulttyq qundylyqtarǵa degen kózqarasyn oń baǵytta qalyptastyrý jumystary jasalýda.
Qazirgi jastar-erteńgi bolashaqtyń irgetasy, kemel keleshektiń ıeleri. Sondyqtan olar jan-jaqty, saýatty, erik-jigeri mol azamat bolyp ósýge tıis. Jastary belsendi eldiń erteńi de jarqyn bolady. Olar qoǵamdaǵy barlyq salaǵa atsalysyp, táýelsizdiktiń tuǵyrly bolýy jolynda aıanbaı eńbek etýde.
Shortandy jastary jarqyn isterdiń bel ortasynda júr. Aýdanymyzdyń órkendeýi bizdiń batyl isterimizge baılanysty. Sonymen qatar aýdanymyzdan shyqqan belgili qoǵam qaıratkerleri:Glının Fedor Fılıpovıch, Kaıdalov Konstantın Potapovıch, Shıshlıannıkov Vıktor Ivanovıch, Baraev Aleksandr Ivanovıch ,Dıýsembaev Kadyraly, Kan De Han, Kleshnıa Mark Akamovıch, Kýzmın Valentın Petrovıch, Gavrılıýk Stanıslav Ivanovıch, Mýkýshev Shaken Shaıkenovıch, Shapovalova Ekaterına Nıkolaevna, Iosıf Kırıllovıch, Amankeldy Hamzınovıch Syzdykov, Mehlıs Kasymovıch Sýleımenov, Ilıa Vasılevıch Nazarenko, Galına Dmıtrıevna Astafeva, Nýrmýhan Rahmetjanovıch Shohanov, Golovach Petr Anýfrıevıch, Vladımır Karlovıch Gartman, Anatolıı Maksımovıch Efımenko, Saıat Esenjolovıch Kamzebaev, Vladımır Frıdrıhovıch Abermıt, Nına Borısovna Malıýga jáne taǵy basqalary. Sonyń ishinde erekshe oryn alatyn memlekettik qaıratker Sergeı Aleksandrovıch Dıachenko. Ol 18 qyrkúıekte 1952 jyly Aqmola oblysy, Shortandy kentinde dúnıege kelgen. Sergeı Dıachenko Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qaıratkeri, saıası ǵylymdardyń kandıdaty(1998), doktory (2003). Onyń ǵylymı eńbekterine jáne marapattaryna toqtalatyn bolsaq:
Doktorlyq dıssertaııasynyń taqyryby: «Qazaqstandaǵy demokratııalyq jańǵyrý máseleleri (saıası saraptama)». Saıasattaný professory (2008). QR Saıası ǵylymdary akademııasynyń múshe-korrespondenti (1998 jyldan). «Qazaqstandaǵy partogenez: jaǵdaıy, máselósi, bolashaǵy» (1997)
«Qazirgi Qazaqstandaǵy saıası tranzıt» (2001) monografııalarynyń;
«Dıalog so vremenem» (2004)
«V formate grıadýego dnıa» (2006)
«Iskýsstvo vozmojnogo» (2008) kitaptarynyń;
sonymen qatar 300-den ǵylymı jarııalanymdardyń, maqalalardyń, suhbattardyń avtory.
«Qurmet belgisi» (1981)
«Parasat» (2004)
TMD memleketteri-qatysýshylar assambleıasy Parlamentaralyq keńesiniń «Dostastyq» ordeni
I dárejeli «Dostyq» (2009) ordenderimen;
«Eren eńbegi úshin» (1977)
5 mereıtoı medaldarymen;
QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.
Ózimniń týǵan jerimnen ystyq bul álemde jer joq deımin. Árkimniń óz jeri- Mysyr shaharyndaı.
«Ultaraqtaı bolsa da, Ata qonys — jer qymbat.
At tóbelindeı bolsa da ,Týyp-ósken el qymbat»-deı kele ár azamat úshin týyp ósken jeri bárinen de baǵaly bolyp keledi. Men úshin de bul jerdiń orny bólek. Týǵan elge, Týǵan jerge, Týǵan tilge degen ystyq sezimniń úzdik úlgisi men úshin osyndaı bolmaq. Otan týraly oı tolǵasań, jan tolǵanysyn aıtyp taýysa almassyń, sirá. Oıymdy Maǵjan Jumabaevtyń týǵan jerine arńalǵan óleńimen aıaqtaǵym keledi.
Bul jaryqqa aıaq basyp týǵan jer,
Kindik kesip, kirim sende jýǵan jer.
Jastyq - altyn, qaıtyp kelmes kúnimde
Oıyn oınap, shybyn-shirkeı qýǵan jer.
Jaratyldym topyraǵyńnan, sen - túbim.
Jalǵany joq, bári senen jan-tánim.
Senen basqa jerde maǵan qarańǵy,
Jaryq bolar Sholpan, Aıym, sen - Kúnim.
Tátti sýyń dámi aýzymnan esh ketpes,
Qalyń nýyń, qyr, sýyńa jer jetpes.
Keń dalańda oıyn oınap qalsamshy,
Jazý bolyp adamzatqa er jetpes!..
Balaq túrip, qozy qýyp, jarysyp,
Batpaǵynda teń qurbymen alysyp.
Túnde - aqsúıek, altybaqan, al kúndiz
Úıretem dep asaý taıǵa jabysyp.
«Adam basy - Alla doby» degen ras,
Qalaı qýsa, solaı ketpek sorly bas.
Kim biledi, men de shetke ketermin,
Týǵan jerim, seni tastap basym jas

Pikirler