Álemdi evreıler bılemek

964

Álemdegi eń aqyldy ult – evreıler me? Biz álemde qaısy ult aqyldy degendi anyqtap berýshi emespiz. Jer betinde aqylsyz ult ta joq. Biraq, tabys pen jetistikke jetý turǵysynan qaraǵanda, evreılerdiń kósh ilgeri ekendigi shyndyq.
Zerdelep kórsek, Jer júzindegi evreılerdiń jan sany – 13 mln. 600 myńdaı (jer sharynyń 0,2%-y) eken. Nobel syılyǵy ıegerleriniń 20%-y evreı ulty sanatynan. Álemde 500 mıllıarder bolsa, sonyń 100-ge jýyǵynyń ulty evreı. Osy asa kóp emes halyq jahandyq saýdanyń 70%-yn ýysynda ustap otyr. Kosmetıkalyq buıymdar, injý-marjan, asyl tas, kıim-keshek, azyq-túlik, qarý-jaraq saýdasy hám kıno salasy t.b. kóptegen bıznestiń jetekshi baılary – evreıler. Evreılerdiń munshama tabysty bolýynyń syry nede?
Munyń syryn jan-jaqty qarastyrýǵa bolar. Al biz bul syrdyń jaýabyn evreılerdiń «ómir súrý prınıpi» zańdylyǵynan izdep kórdik.
Jaratylys dúnıesiniń qupııaly qatpary kóp-aq. Ǵalymdar zerttep, zerdelegeni, jaýabyn tapqany da barshylyq. Al, adamzat balasyna jaýyrynyn berip, qupııasy ashylmaǵan dúnıeniń tylsym syrlary da jeterlik.
On segiz myń ǵalamnyń adamzat balasyna qushaq ashyp, baýyryn ıgeni – tek Jer shary ǵana. Ózge ǵalamsharlardyń ómir súrýge qolaılylyǵy, qazirge dúldamal, joramal kúıinde qalyp otyr.
Osyndaıda uly jaratýshynyń bar ekenine, onyń hıkimetiniń sheksizdigine tańdanasyń. Jaratýshynyń 18 myń ǵalamdy belgili zańdylyqtarǵa baǵyný sharty astynda jaratqanyna bas ıesiń. Atap aıtsaq, Jer sharyn aýa qorshap turady. Ol ǵylym tilinde – atmosfera dep atalady. Osy atmosferańyz kúlli tirshilik ıesiniń bar ne joq bolýynyń kepili. Aýa, ıaǵnı, ony quraıtyn azot pen ottegi joq bolsa, Jer sharynyń da bolýy múmkin emes. Ózge ǵalamsharlar sekildi, «taqyr taýǵa» aınalady. Demek, Jer shary belgili bir zańdylyqtyń aıasynda «Jer ana» atanyp otyr. Ol zańdylyq – 78 ben 21-diń qatynasy.
Kóptegen oqyrmandar, bul qandaı zańdylyq deýi múmkin. Bul eshqandaı da tylsym dúnıe emes. Bul Jer sharyn qorshaǵan aýany quraıtyn azot pen otteginiń qatynasy. Al, bul zańdylyqtyń evreılerge qandaı qatysy bar deısiz ǵoı. Árıne, qatysy bar. Shyndyǵynda, bul – evreılerdiń «Altyn amal» dep atalatyn bıznes prınıpi. Basqasha aıtqanda, bul evreılerdiń «ómir súrý» prınıpi.
Uly jaratýshynyń aqıqat zańy ózgerse, Jer sharynda tirshilik etýshi jan-janýar, ósimdik ataýly quryp ketedi. Bul, adamzattyń erkinen tys qubylys. Iaǵnı, bul – jaratýshynyń aqıqaty. Álem ekonomıkasyn ýysynda ustap otyrǵan evreıler, osy aqıqat zańdylyqty óz bıznesterine qaǵba etip alǵan.
«78:21» zańdylyǵyn bızneste qalaı qoldanýǵa bolady? Kóptegen adamdar «baılardan qarapaıym adamdardyń sany kóp» dep oılaıdy. Sondyqtan, «bıznesimdi sany basym adamdarǵa baǵyttaýym kerek» degen prınıpti ustanady. Shyndyǵynda, bardam adamdardyń sany qarapaıym kópshilikten áldeqaıda az bolǵanymen, olardyń tutyný qýaty qarapaıym kópshilikten bálen ese joǵary bolady. Basqasha aıtqanda, qarapaıym qaýym men baılardyń salystyrmasy 78-ge 21-diń qatynasyndaı bolady. Biraq, olardyń qazyna-múlki 21-diń 78-ge qatynasyndaı keledi. Al, evreıler óz bıznesterin sany jaǵynan 21, qazyna-múlki jaǵynan 78-ge baǵyttaıtyny aıtpasa da túsinikti. Bıznesińizde bul prınıpti ustansańyz, baılyq aǵylmaı qoımaıdy.
Álemde qaryz alýshylar kóp pe, qaryz berýshiler kóp pe? Bul asa qarapaıym suraq bolǵanmen, kóptegen adamdardyń jaýaby: «qaryz alýshylar kóp» degenge saıady. Biraq, shyndyq jaǵdaı bunyń kerisinshe, ıaǵnı, bankke aqsha qoıýshylar, bylaısha aıtqanda, qarapaıym adamdar kóp. Bankten qaryz alýshylar, ıaǵnı, baılar az. Qarapaıym adamdar ne úshin ómir boıy qarapaıym bolyp qalady? Sebebi, olar óz aqshalaryn ózgelerdiń jumsaýyna beredi.
78:21 prınıpi buzylsa, bank qyzmeti de toqtaıdy. Banktiń prınıpi – osy. Bank kóptegen qarapaıym jurtshylyqtyń aqshasyn jıyp alyp (depozıt) baılarǵa úlestiredi. Qoryta aıtqanda, baılar baıı beredi. Kedeıler «kedeı bolyp ólmeıdi, baı bolyp kórmeıdi».
Jalpy, bıznestiń ózi fılosofııa. Bul fılosofııany ǵasyrlar boıy jandúnıesine aýadaı simirgen evreıler álem órkenıetiniń alǵadaı ultyna aınalyp otyr. Negizinde, halyqtyń jandúnıesi, mentalıteti qalyptasýy kerek. Biz qazaq halqyna nege sol evreılerdeı bolmaısyń dep aıta almaımyz. Óıtkeni, jandúnıe basqa, mentalıtet bólek. Bizdiń aqshaǵa degen kózqarasymyz «aqsha qoldyń kiri» degenge saıady. Tolyp jatqan qara óleńderimiz ben maqal-mátelderimizde, aqshany dúnıe qońyzdyqqa balaıdy. Al, evreıler she? Olar bastaýysh synyptardan bastap ekonomıkalyq matematıka sabaǵyn oqytady eken. Tipti, evreıler balalaryn jórgek túgili, jatyrda jatqanda-aq, baı bolýǵa baýlıdy. Evreıler mundaı tárbıeniń jemisin kórip otyr.
Rýhanı baılyq pen materıaldyq baılyqty bir-birine qarsy qoıýdy doǵarǵan jón. Jalpy, ekeýi de bolýy kerek. Ekeý… Azot pen ottegi. Rýhanı baılyq pen materıaldyq baılyq. Qarap otyrsaq, jaratylystyń zańy bolsyn, adamzattyń jazylmaǵan zańy bolsyn bári bir-birin tolyqtyrýshy. Birinsiz biriniń bolýy múmkin emes. Bolǵan kúnde de, kemel dúnıe bola qoıýy ekitalaı.

Qurmanǵazy JUMAǴUL
aqyn, jýrnalıst

Pikirler