MURAT MÓŃKEULY ShYǴARMALARYNDAǴY JER –SÝ ATAÝLARY

118

“Týǵan jer” shyǵarmashylyq baıqaýyna qatysýshylardyń týyndylaryn paraqshamyzǵa jarııalaýdy bastadyq. Kelesi kelip túsken týyndy «Úzdik maqala» atalymy boıynsha Ómirzaqov Ádilbek Talǵatuly.

El.pochta:umirzakov-adilbe@mail.ru

Tel: 87782456020.

    Ult ádebıetiniń altyn ǵasyrynyń bastaýynda turǵan uly sýretker Muhtar Áýezov: «Bizdiń qazaq jer aty, taý atyn ámanda sol ortanyń syr sıpatyna qaraı qoıa bilgen jurt.Qaıda, qandaı bir ólkege barsań da, jer, sý, japan túzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady»,-degen edi.Zar zaman aqyndarynyń kóshin bastaǵan Murat Móńkeulynyń shyǵarmalaryndaǵy jer-sý attarynyń túp tórkinine úńile qarap, bir sáýleli dúnıeni ańǵarǵandaı boldym.

«Úsh qııan» tolǵaýynyń 9 shýmaǵynda:

«Qabyrshaqty, Qarasý,

Qanatymdy zalym qııar dep.

Qarǵa boıly Qaztýǵan,

Qaıǵylanyp kóshken jer»,-degen joldy baıqaımyz. Qarasýdaǵy – «qara» sózi sýdyń túsine qatysty emes. Iaǵnı, «móldir sý», «sýsyn» degen maǵynany bildiredi.Qazaqtyń «bir urttam qara sý kóz kórim jerge aparady»,-degen sózin basshylyqqa alamyz.

Tolǵaýdyń 16 shýmaǵy:

«Aqtóbe menen Qorǵansha –

Asan Qaıǵy babanyń,

Qyzyl tastan úı saldyryp,

On jyl tutas otyryp,

Áńgime quryp ketken jer»,-dep túıindeledi. Atalǵan Qorǵansha qalashyǵy «Asan qaıǵy qalasy» dep te atalady. 400 sharshy metrdi quraıtyn qalashyqtyń irgetasyn Asan qaıǵy babamyz qalaǵan.

18-19 shýmaǵynda Qaldyǵaıty, Buldyrty, Óleńti, Shiderti,Ańqaty degen jer-sý attaryn baıqaımyz. Qaldyǵaıty – Oral tóńiregindegi ózen aty. «Qaldy – qaıtty» degen ekspressıvtik tirkesten quralǵan. Negizgi durys ataýy – «Qandaǵaty» bolý kerek. Mońǵol tilderinde «buǵyly ózen» dep atalady. Buldyrty – Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdany, uzyndyǵy 162 km quraıtyn, Jaltyrkólge quıatyn ózen men eldi meken ataýy. Keıbir derekterde qyrattyń aty, «buldyrtaý» nemese «bulyńǵyrtaý» degen maǵynany beredi. Tarıhshy – ólketanýshy Maqsot Joljanovtyń «Qazaq tarıhy, til – ádebıeti jáne toponımıkasynyń ózekti máseleleri» atty eńbeginde: «Buldyrty – býrıat qalmaqtyń «boldorta» (1755 jyly qalyptasqan), «boldýkta» (1905-1910 j. qalyptasqan) sózinen bastaý alady delingen. Óleńti – qyr, ózen, shóptiń aty. «Óleńtaý» degen maǵynany beredi. Bul ózen Pavlodar oblysynda da, Batys Qazaqstan da jubyn jazbaı, Shiderti degen ózenmen qatar aǵyp jatyr. Shiderti – halyq ańyzy boıynsha at shideri joǵalyp, sodan shiderti (shiderli) atalǵan. Sibir orys dıalektisinde «shıbır» nemese «shıvır» – «ózen jaǵasyndaǵy ne tómengi boıyndaǵy butaly toǵaı» degen maǵynany bildiredi.Mońǵol tilindegi «shıder» - shyrmaýyqqa baı ózen degen maǵynany da bildirýi yqtımal. Ańqaty – Batys Qazaqstan oblysynyń Syrym jáne Aqjaıyq aýdandarynan ótip, Shalqar kóline quıatyn ózen, Aqjaıyq aýdanyndaǵy eldi meken ataýy. Kóne túrki, mońǵol tilderine tán ataý. Syrym aýdanynda Esen Ańqaty, Aqjaıyq aýdanynda Sholaq Ańqaty dep atalady. Arab saıahatshysy Ahmed Ibn Fadlan (877-960) jazbasynda Ańqaty ózeni týraly derekter kezdesken. Ǵalym E.M.Mýrzaevtyń «Slovar narodnyh geografıcheskıh termınov» atty (1984 j. 50-bet) eńbeginde: «Anga – Lenanyń bir salasy, Baıkal kóliniń bir tarmaǵy»,-delingen. Demek, Ańqaty ózeniniń túp tamyry Anga sózinen shyǵýy múmkin. Bul jerdi 1630 – 1771 jyldary qalmaqtar mekendegen.

Al, «Saryarqa» tolǵaýynyń 19-shýmaǵynda:

«Bazarbaı, Qabyrshaqty, Kenen, Qurmas,

Adyra, qudyq edi sýy syrlas»,-degen joldardy kózimiz shalady. Murat aqynnyń jyrlarynda qudyqtyń ataýlaryna deıin berilgendigin ańǵaramyz. Jazýshy Berqaıyr Amanshın «Mahambettiń babalary men urpaqtary» atty maqalasynda: «Mahambettiń beıiti jatqan jer – Qaroı emes, Qabanbaı-Qaraqalpaq dep atalǵan. Keıde «Malaısary» qudyǵy dep el aýzynda atalyp júrgen. Qabanbaı-Qaraqalpaqtan 15 shaqyrym jerde «Bazarbaı – Qurmas» degen meken bar»,-dep jazady. Bazarbaı – Qurmas degen meken Murat jyrlaryndaǵy qudyqtardyń ataýy bolýy kerek. 18 –shýmaqta «Narǵozy qudyǵy edi Esbolaıdyń»,-degen joldary kezdesedi. Narǵozy qudyǵy Atyraý oblysy, Inder aýdanynda ornalasqan, el aýzynda «Esbolaı bıdiń qudyǵy» atalǵan.

Murat aqynnyń shyǵarmalarynda el aýzynda kóp aıtyla bermeıtin uǵymdardy kezdestiremiz. Mysaly, «Úsh qııan» tolǵaýynda «káýir», «kerish» degen sózderdi baıqaımyz. Káýir – musylmannan ózge dindegiler bolsa, kerish – aq balshyq degen maǵynany bergen. «Baıuly Baıbaqtynyń Ǵumar Qazyulyna» atty tolǵaýynda: «Han emes biz kórgender – piráýiltil»,-degen joldardy ańǵaramyz. Piráýiltil – «pravıtel», «el bıleýshi» degendi bildiredi. Al, tolǵaýda kezigetin «qarqýar» sózi – aıbyndy, batyl, kósem degen maǵynany bildirgen.

Murat Móńkeuly óz shyǵarmalarynda jer-sý attarynyń kartasyn jasaqtaǵan. Áli de zertteýdi qajet etetin jer-sý ataýlary bar ekendigin aıtqym keledi. Bul árıne bolashaqtyń enshisinde.

 

Pikirler