Altyn aımaq-Qostanaıym!

110

“Týǵan jer” shyǵarmashylyq baıqaýyna qatysýshylardyń týyndylaryn paraqshamyzǵa jarııalaýdy bastadyq. Kelesi kelip túsken týyndy «Úzdik maqala» atalymy boıynsha Abdrahmanova Janel Adaevna.

Baılanys telefony: 87055595574

 

 

Ata-babanyń qan, terimen tuzdyqtalǵan

týǵan jerdiń topyraǵy kıeli.

«Aınalaıyn, atameken, asyl Mekkem» - degen bir aýyz sózdiń mánin árbir azamat qanshalyqty uǵyp júr eken?

Meniń Mekkem - meniń atamekenim. Meniń týǵan jerim osyndaı dep álemge aýzymdy toltyryp aıtýǵa ábden laıyq dep oılaımyn. Qazaq eliniń uly dalasynyń arqasynda Qaraqus, Kókshetaý, Qaıyńdy taý shoqylary tamyljyǵan sulý tabıǵatymen, Qabyrǵa, Teke, Sarysý syndy syldyraǵan ózenderimen, salqyn samal saf aýasymen, aq kóńil baladaı jarqyn adamdarynyń minezderimen, nan men ánge toly egistikti alqabymen, qazynaly qazba baılyqtarymen jáne alty aıǵa sozylatyn qaharly qysymen erekshelenetin Qostanaı oblysy ornalasqan. Ólke aýmaǵynda «Naýryzym» qoryǵynda elikter men aqbókender, birqazandar men tyrnalarmen qosa sırek kezdesetin janýarlar qorǵaýǵa alynǵan qasıetti Qostanaıdyń topyraǵynda dúnıege kelgenime maqtan tutamyn. Óıtkeni men álem tanyǵan táýelsiz Qazaqstannyń azamatymyn.

Týǵan jerdiń topyraǵy qandaı qasıetimen kıeli ekenin oılanamyz ba?

Altaıdan Atyraýǵa deıin ushqan qustyń qanaty, shapqan attyń tuıaǵy talatyn ulan ǵaıyr atyrap Edil men Jaıyqtyń arasy qazaqtyń jeri. Qazirgi qazaq eliniń batysy men shyǵysyna deıingi aralyqty ushaqtyń ózimen birneshe saǵat ushatyn qazynaǵa toly jerimizde Mendeleev kestesine engen elementterdiń barlyǵy da bar. Osyndaı uly dalamyzǵa el qorǵaǵan batyrlarymyzdyń bilekteriniń kúshi, el bastaǵan handarymyzdyń urpaqqa amanat urany, bılerimizdiń danalyq isi, altyn qursaqty analarymyzdyń kóz jasy men aq saqaldy atalarymyzdyń batasy sińgen keń jazıraly qazaq dalasy. Elimizdiń ánurany oryndalǵanda kóz aldymnan Qarataýdyń basynan ótken qazaly kóshten bastap, qazirgi egemendi Qazaqstanǵa deıingi qazaq halqynyń tarıhy ótkendeı, júregim eljirep, kózime jas oralyp, keýdemdi patrıottyq rýh kernep, erekshe kúıge bólenemin. Bul meniń Otanyma degen mahabbatymnyń kórinisi dep oılaımyn.

Bul dalanyń bir ýys topyraǵyna jete almaǵan talaı erlerimizdiń bolǵany tarıhtan belgili.On jeti jyl Mysyrdy bılegen Beıbarys sultan

atamekenin qazaqtyń jerin ańsaǵanda ózimen birge boıtumardaı saqtap júretin týǵan jeriniń bir túp boz jýsanyn qushyrlana ıiskep, saǵynyshyn basady eken. Otan úshin janpıda bolǵan Shyǵystyń qos juldyzdary, Uly Otan soǵysynyń batyrlary Álııa men Mánshúkke týǵan jerdiń bir ýys topyraǵy buıyrmaǵany árıne ókinishti.

Myń ólip, myń tirilgen halqymyzdyń taǵdyr tálkegimen jer júzine tarydaı shashylǵan qazaqtyń balalary ańsap júrgen atamekenine Qazaq eli táýelsizdik alysymen elim dep kelgen mıllıonnan asa qandas baýyrlarymyz ortamyzǵa oraldy. Solardyń biri: dintanýshy, ǵalym Halıfa Altaı, Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Qul-Muhammed Muhtar Abraruly, qazaqtyń eń ataqty opera ánshisi (soprano), Parıjdegi "Grand Operanyń" Qazaqstannan shyqqan jalǵyz tuńǵysh ánshi Maıra Muhamedqyzy, Qytaı eliniń eń joǵarǵy dárejeli bıshisi, Astanadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń baletmeısteri Shuǵyla Saparǵalıqyzy, Taekvon-Do joǵary mektebiniń negizin qalaýshy Mustafa Kábenuly Ábdirahman, boksshy, Beıjiń Olımpıadasynyń chempıony, QR Eńbek sińirgen sport sheberi Baqyt Sársekbaev, boksshy, Beıjiń Olımpıadasynyń qola júldegeri - Qanat Islam. «Balam deıtin eli bolmasa, elim deıtin balań qaıdan shyqsyn?!»-dep A.Baıtursynov aıtsa, elim degen qandas baýyrlarymyz Qazaqstannyń atyn álemge pash etkenine myń ese qýanamyz. «Men qazaqpyn» degen osyndaı baýyrlarymyz ortamyzdy toltyra bersin! Árbir qazaqstandyq azamat janymen, júregimen, eńbegimen elimizdiń patrıoty bolsyn!

Muhıttan basqasynyń bári bar elimizdiń tabıǵatynyń ár alýandyǵy álemdi tańqaldyrady emes pe? Qazaq halqynyń minezi men peıili de keń daladaı darhan emes pe?

Qazaq halqynyń osy qasıetterin aqyn Qadyr Myrza Álı sózimen jetkizsek: Qazaq osy - ańǵal-sańǵal jabýsyz, Qazaq osy - aǵyl-tegil, kól-kósir. Qazaq osy - dala deıtin, kún deıtin, Qazaq osy - «Óner aldy - til» deıtin. Qazaq osy - qarasyń ba, aqsyń ba, Qońyrsyń ba, jatyrqaýdy bilmeıtin.

Iá, júz otyzdan astam ult ókilderiniń bir shańyraqtyń astynda bir jaǵadan bas shyǵaryp, bir jeńnen qol shyǵaryp, bir úıdiń balasyndaı tatý-tátti ómir súrip jatqanyn barsha álemge dáleldegendeı.

«Árkimniń týǵan jeri –Mysyr shahary» - degendeı meniń elim, meniń úıim, ardaqty ata-anam, bilim men tárbıe bergen ustazdarym, asyr salǵan qurbylarym men balalyǵy men shalalyǵy qatar júrgen baqytty balalyq shaǵym, týǵan jerim- meniń júregimde máńgi saqtalady.

Asqaqtaǵan taý da, jasyl jaılaý men jaıqalǵan baý da, eń bıik shyń da, shalqyǵan kól de, sary dala shól de, qalyń ný orman da, eń ásem shahar da bizdiń jerde emes pe? Ár qalanyń ataýy zatyna saı bolady emes pe?

«Almaty» ataýy - aport almasynyń otany bolýymen baılanysty bolsa, «Túrkistan» - ejelgi túrki eliniń astanasy bolǵanyn bildiredi.1879 jyly qalanǵan qalamyzdyń «Qostanaı» ataýynyń shyǵý tegin bilesizder me ?

Árbir adam týǵan eliniń ataýyn óziniń jeti atasyn bilgendeı bilý kerek dep oılaımyn. Ózimniń paıymdaýymsha, «qos» jáne «tana» sózinen birigýi múmkin degen nusqany zerttedim. Mustapa Buralqyulynyń «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» kitabynda:

1.Qos-keregesi joq, shańyraqqa ýyq tárizdi aǵash janshylǵan ýaqytsha úıshik.

2. Qos shyǵý-jer aıdaýǵa kirisý.

3. Qos- qoradaǵy baǵýly mal.

4.Qos- egiz, par. Qos aýyz myltyq. Qos etek kóılek.

5.Qosaq-Maldy ekeýden moıyndarynan baılastyratyn ádis.Qosaqtaǵy qoı. 2. aýyspaly -Jubaı. Qosaǵyńmen qosa aǵar-delingen.

Berdibek Bııarovtyń «Qazaq toponımderiniń tıptik úlgileri» kitabynda: Tana- 1.sıyrdyń taıynshasy.2. Aqyqtan jasalǵan túıme (QTTS 8T 582) 3. Tana+ kól, Tana+kóz degen sózderde bar.

Meniń paıymdaýymsha, «Qostanaı» sóziniń shyǵý tegi qosaqtalǵan taıynshadaı degen sózderden birigip kirigýi múmkin. Asan Qaıǵy jelmaıaǵa minip, jeruıyq izdegende: Torǵaı jerine: «Túgin tartsa, maı shyǵatyn, malǵa jaıly jer eken,Tobyl ózenine: «Aǵar sýy bal tatyǵan, aq shabaǵy maı tatyǵan jer eken»-dep baǵa berýine qaraǵanda, qatelespegendeımin.

Jazýshy Aqseleý Seıdimbek «Kúmbir-kúmbir kúmbezder» kitabynda Asan qaıǵy osy jerdiń týmasy delingen. Torǵaıdyń Shyǵys bóliginde Asan Qaıǵynyń báıbishesi Tana áje jerlengen. Tananyń Tanaı atty syńary bolǵan eken. Osy egizderdi halyq «Qos tanaı» dep ataǵan eken. Bizdiń qalamyzdyń ataýynyń shyǵý tegi osyǵan negizdelýi múmkin.

«Qostanaı tańy» gazetine Qostanaı oblysy Lısakov qalasynyń turǵyny, eńbek ardageri Qapysh Naýryzbaevtyń haty shyǵady. Onda bir jigitke elinen jer tımeı, elge ókpeli jigit, kóz kórmes, qulaq estimes jerge kelip

qonystanady. Úılenip el bolady. Tuńǵysh qyzy Tanaı jastaı shetineıdi. Odan soń ekinshi qyzyna da «Tanaıdyń ornyna Tanaı keldi» dep Tanaı qoıady. Ol da kóp uzamaı shetineıdi.Eki qyzdyń beıiti «Qos Tanaıdyń molasy» atalyp ketedi. Sol mańaıda ornalasqan eldi mekende solaı atalyp ketedi delingen. 1940 jylǵy «Bolshevıktik jol» gazettiń bir nómirindegi Omar Shıpınniń uzaq dastanynan myna shýmaqtary da dáleldeı túskendeı:

«Qostanaı Tobyl ózen jaǵasynda,

Aty edi bir molanyń o basynda.

Bir myńda osy jerge qala tústi,

Segiz júz seksen jyldyń shamasynda»-delingen. Bul nusqa da shyndyqqa janasady dep oılaımyn. Óıtkeni qazaq ertegilerinde: «Adassań, molaǵa qaraı júr, moladan alys emes jerde adam mekendeıdi»- degen sózder eske túsedi.

Adam adamshylyq qasıetin qaıdan alady ?-desek, aqqan sý astyndaǵy topyraǵyna qaraı tazaryp laılanady, al adam bar jaqsy qasıetin týǵan jerdiń topyraǵynan alady dep boljaımyn. Osyndaı el degende emirenip, jurt degende jutynyp qyzmet jasaǵan, ıgi oıymen, jaqsy sózimen, sharapatty isimen úlgi bolǵan, Qostanaı topyraǵynyń perzentteri men eline eńbegi sińgen qaıratkerlerin ataǵym keledi. Solardyń biri: qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Muhamedjanov Oral, Sh. Sh. Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyn basqarǵan tereń bilimdi tarıhshy Qozybaev Manash Qabashuly, Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdanger aqyn Syrbaı Máýlenov, UQK qurmetti qyzmetkeri, General-maıor, A.Baıtursynov atyndaǵy QMÝ Quqyq ınstıtýtynyń dırektory, Halyqaralyq ınformatızaııa akademııasynyń akademıgi Dáýenov Mıhaıl Júsipuly, S.Muqanovtan keıingi qazaq ádebıeti tarıhynda barlyq ádebıet janryna qalam tartqan ekinshi jazýshy bolyp tabylatyn, Dýndý (Angola) jáne Arqalyq qalalarynyń, ShQO Aqsýat aýdanynyń jáne Qostanaı oblysynyń qurmetti azamaty Dosanov Sábıt Aımuhanuly, QR UǴA akademıgi, Nıý-Iork UǴA akademık-múshesi, QR ǴA JM jáne HǴA JM akademıgi, Pákistan ǴA múshesi. Ǵylymı jetistikteri úshin Kembrıdj ýnıversıteti (Ulybrıtanııa, 1992) Halyqaralyq bıografııalyq ortalyǵynyń sheshimimen oǵan «Jyl adamy» ataǵy berilgen Saǵadıev Kenjeǵalı Ábenuly syndy azamattar bir eldiń perzenti emes, barsha Qazaq eliniń ǵana emes, adamzattyń azamaty bolatyn adal perzentteri dep oılaımyn.

Sózimdi qorytyndylaı kele, týǵan qalamyz- Qostanaıdy damytý úshin eń birinshi qazaqylandyrý mindetti dep oılaımyn. Qazaqstanda jalǵyz ǵana qazaq mektebi Qostanaıda ekeni sózime negiz bola alady. Basqa qalalarda áleýmettik jaǵdaıy tómen, páter jaldap turatyn, kópbalaly qazaqtarǵa ne oralmandarǵa

úkimet Qostanaıdan úı berse, jumys berse, nege qonystanbaıdy? Qazaq demografııasy men statıstıkasy kóbeedi emes pe? Eger bulaı jasamaı, bos otyrsaq, ultymyzǵa qoldan qasaqana jasalǵan qastandyq dep oılaımyn. Qazaqtyń jerinde qazaq balalary jetim balanyń kúıin keshpeı, atamekeninde erkin, keýdesin kóterip ómir súrý kerek dep oılaımyn. Ult bolashaǵyn oılasaq, Otanymyzdyń gúldenýi úshin, elimizdiń damýy úshin áreket jasaıyq, qapy qalmaıyq. Orynbordan aırylǵandaı, Qostanaıdan da aırylyp qalmaıtynymyzǵa kim kepil? Sondyqtan barsha qazaqstandyqtardy birlikke, berekeli tirlikke shaqyramyn. Árbir qazaq azamaty men qazaqstandyq azamattyń Otanyma, elime, jerime degen patrıottyq seziminiń óte joǵary bolýy úshin, patrıottyq ıdeologııa myqty bolý kerek dep oılaımyn.

Tamyrsyz tal bolmaıtynyn, tarıhsyz el bolmaıtynyn bilsek,talaı zulmatty, talaı asharshylyqty, talaı qýǵyn-súrgindi bastan keshirgen Qazaq halqynyń egemendiginiń myńdaǵan ǵasyr jasap «Máńgilik el» bolǵanyn qalaımyn! Týǵan jerin qasterleıtin uly dalamyzdyń ul-qyzdarynyń kindik qany tamǵan jerge, mańdaı teri de birge tamyp, óz elin asyraı alatyn baı, ult birligin saqtaı alatyn azamat bolǵanyn qalaımyn. Jasa, máńgi, Qazaq eli! Otanyma degen mahabbatymdy T.Moldaǵalıevtiń jyr joldarymmen bildiremin.

Qazaqstan azamaty

Arman ózi ashsa dedim jolymdy

Aǵa kúlip alsa dedim qolymdy.

Ómirimniń shyraǵy ettim árqashan

Qazaqstan azamaty bolýdy.

Tirligimdi baılastyrdym elimmen

Shyqsam-aý dep kóz jazbaımyn órimnen.

Kimsiń sen dep suraǵandar bolsa eger,

Qazaqtyń bir balasymyn dedim men.

Kúndiz-túni júregimdi jyrlatyp,

Tartyp kelem jas qyrandaı shyńǵa tik.

Qazaqpyn dep aıtylǵan bir sózimde

Maqtanysh tur, qol jetpeıtin bir baqyt.

«Eń aldymen zamanymyz beıbit bolsyn, táýelsizdigimiz tuǵyrly bolsyn, barshamyz aman bolaıyq, elimizge adal bolaıyq, en bastysy Adam bolaıyq!»-deı kele atamekenime arnaǵan essemdi aıaqtaımyn.

Pikirler