Balaǵa qajet sózder!

296

Psıhoanalıtık maman bala tárbıesi jatyrda emes, ata-anasynyń bolashaq bala týraly oılanǵan sátinen bastalatynyn aıtady. Tipti, jatyrda jatqan sábıdiń dúnıege kózqarasy anasy arqyly qalyptasady. Biraq, bala tárbıesi munymen aıaqtalmaıdy. Ata-ana balaǵa 5 jasqa deıin asa muqııat bolyp, psıhıkasynyń durys qalyptasýyna jaǵdaı jasaýy qajet. Sebebi, balanyń bolashaǵy osy kezeńmen tikeleı baılanysty. Munymen qatar, jasóspirimdik shaqta da durys baǵyt-baǵdar berip, jol kórsetip otyrý mańyzdy.

Osy oraıda, qazaqstandyq psıhoanalıtık Janar Ospanova balaǵa qandaı sózder aıtylýy kerektigine jáne olardyń bala úshin qandaı paıdasy bar ekenine toqtaldy. Munymen qatar, kúndelikti balaǵa birneshe saýal qoıyp otyrýǵa keńes berdi.

Men seni jaqsy kóremin

Kez kelgen bala úshin ózin bireýdiń, ásirese ata-anasynyń jaqsy kóretinin seziný mańyzdy. Munymen qatar, ata-ana tarapynan beriletin mahabbattyń bala bolashaǵy úshin orny erekshe. Sebebi, mahabbattyń ne ekenin sezinip, bilip ósken bala ǵana ózgelerdi osy sezimge bóleıdi. Iaǵnı bolashaq jary men balalaryn baqytty ete alady. Nazaryn belgili bir salaǵa buryp, myqty maman bolyp shyǵady. Myqty maman bolý arqyly adamzattyń ıgiligine jaraıtyn isterdi qolǵa alady. Osy sezimniń jetispeýshiligi balany sýııd jasaýǵa ákelip soqtyrýy múmkin. Óıtkeni, sýııd jasaý arqyly bala ata-anasyn jazalaıdy.

Baryń úshin baqyttymyn

Bala úshin bul sózdi estigennen artyq baqyt joq shyǵar. Sebebi, ata-anasy urysyp qalsa, ajyrasyp ketip jatsa, bala birinshi kezekte bul jaǵdaıǵa ózin kinálaıdy. Tipti, óziniń múldem qatysy joq bolsa da. Al kináni sezingen adam úshin jazanyń da baryn umytpaýymyz kerek. Bala ózin ártúrli jolmen jazalaýy múmkin. Árıne, munyń barlyǵy beısanaly deńgeıde júzege asady. Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn alǵyńyz kelse, joǵarydaǵy sózderdi balańyzǵa jıi aıtyp otyryńyz.

Men saǵan senemin

Bul sózder balany jastaıynan jaýapkershilikti sezinip, jetistikterge jetýine jaǵdaı jasaıdy. Balańyz siz osylaı aıtyp turǵan kezde "súrinip" jatsa, oǵan qoldaý kórsete bilgen jón. Óıtkeni, ol "Maǵan úlken senim artyp otyr" nemese "Men ata-anamnyń úmitin aqtaı almadym" degen oımen kúızeliske túsip ketýi de ǵajap emes.

Men ózińmen maqtanamyn

Qoǵamda kóp ata-ana balamdy ózgelermen salystyratyn bolsam, báıgeden oza shaýyp keledi dep qate oılaıdy. Kerisinshe perzentińizdi ózge balalarmen múldem salystyrmaýǵa keńes beretin edim. Osy qate túsinik saldarynan keıin bala búkil ómirin ózgelerden asyp túsýge arnap ótedi. Ol úshin "ár sátten lázzat alý" jáne "shynaıy sapa úshin jumys isteý" syndy túsinikter jat bolyp qalady. Balańyz balabaqshada sahnaǵa shyǵyp óner kórsetken bolsa da, báteńkesiniń baýyn baılap, álippeden jańa árip úırenip kelgen bolsa da, maqtaı túsińiz. Sebebi, bulardyń barlyǵy eresek adam úshin bolmashy dúnıeler bolǵanymen, kishkene balapandar úshin úlken jetistik. Munymen qatar, bala belgili bir jetistikke jetken kezde ǵana nazar aýdarýdyń saldary jaman bolmaq. Osylaı jasaıtyn bolsańyz, bala kez kelgen nárseni sizge unaý úshin jasaıdy. Al bireýge unaýdy birinshi orynǵa qoıyp ósetin balanyń ózindik meni qalyptasa qoımaıdy.

Kez kelgen sátte ózińmen birgemin

Balalardyń qıyndyqtary eresek adamdar úshin bolmashy dúnıe bolyp kóringenimen, bul keleńsizdikterdiń olarǵa qatty áser etetinin umytpaıyq. Mine, osyndaı sátte balańyzdyń janynan tabylyp, qushaǵyńyzǵa basyp, "Kez kelgen sátte ózińmen birge bolamyn" dep aıtý mańyzdy. Sonda ǵana bala eresek ómirde jańa múmkindikterdi paıdalanýǵa qoryqpaıtyn bolady. Árıne, keıbir keleńsiz jaǵdaılarda balalardyń ózderi kináli bolyp shyǵady. Mundaıda balańyzdy kinálaýǵa asyqpańyz. Kerisinshe onyń jaqtasy bolyp, osy kinásin óziniń túsinýine múmkindik berińiz.

Aqyldym sol

Balańyzdyń boıynda belgili bir qasıettiń kóbirek bolǵanyn qalasańyz, nazaryn soǵan baǵyttańyz. Kez kelgen ata-ana balasynyń meıirimdi, mahabbatqa toly ári aqyldy bolyp óskenin qalaıdy. Qazirgi tańda keı adamdar tabysty, álemge tanymal tulǵalarǵa qarap, "Olar — jaratylysy erekshe jandar. Maǵan qaraǵanda áldeqaıda aqyldy, men olar sekildi bola almaımyn" dep oılaıdy. Bul — qate. Eseıgen shaqta balańyzdyń osylaı oılaýshylardyń qatarynan bolǵanyn qalamasańyz, búginnen bastap aqyldy ekenin jıi aıtyńyz. Aqyly men oı-órisin damytýǵa arnalǵan kitaptar syılap, oıyndar oınatyńyz.

Rahmet!

Balańyz oıynshyqtaryn jınap, úı tazalaýǵa nemese t.b. nárseler jasaýǵa kómektesken bolsa, bul úshin mindetti túrde alǵys aıtyńyz. Bastapqyda onyń bul jumysty qanshalyqty sapaly oryndaǵany mańyzdy emes. Kemshilikterin keıin aıtyp úlgeresiz. Bar bolǵany osy sózdi estý arqyly bala sizge kómekteskisi kelip turatyn bolady. Munymen qatar, bala qarapaıym sypaıylyq erejelerine úırenedi.

 

Seni saǵyndym

Bala úıde ata-anasymen qarym-qatynasy qandaı ekenine qaramastan, jyraqta júrgende mindetti túrde olardy saǵynady. Ásirese, buryn-sońdy baryp kórmegen jerde júrse. Osy oraıda ózi ǵana emes, ózin de saǵynatyn adamdardyń bar ekenin bilý mańyzdy. Bul sózder balaǵa eseıgende ekinshi bir adammen durys qarym-qatynas ornatýyna septigin tıgizedi. Iaǵnı ol bireýmen tanysqanda nemese sezimin bildirgende, betimdi qaıtarady dep qoryqpaıdy. Al qorqynysh joq jerde ózin qabyldaı alatyn adamdar jolyǵatyny sózsiz.

Men ózińmen aqyldasqym keledi

Keıbir balanyń belgili bir salaǵa beıimdiligi erte jastan-aq kórine bastaıdy. Mysaly, qyzyńyz úıdegi qaıshyny ashyp, shúberek qyryqqandy unatady delik. Mundaıda betin qaǵyp, birden urysyp ketken jón emes. Kerisinshe oǵan osy salaǵa jaqyndaı túsýine jaǵdaı jasaý qajet. Úıge perde satyp alǵanda nemese qandaı da bir kıimdi úılestirip kıetin kezde qyzyńyzdan keńes surańyz.

Dál osy suraqty jasóspirimdik shaqqa taıap qalǵan nemese jasóspirimderge qoıýǵa bolady. Bul jerde otbasyǵa qatysty ortaq másele talqylanatyn bolsa. Mysaly, balalar bólmesindegi jıhazdyń ornyn aýystyrý nemese úıge jańa bir zat satyp alý. Eń bastysy, balanyń óz kózqarasyn dáleldeı bilýine jaǵdaı jasaý qajet.

Sheshimińdi qurmetteımin

Baladan pikirin suraý bar jáne pikirine qulaq asý bar. Qulaq asý degendi birden pikirin oryndy etip shyǵarýmen shatastyrmaý qajet. Bala qandaı sheshim qabyldasa da, tańdaý jasasa da, oǵan qurmet bildirińiz. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, balańyz nelikten mundaı sheshim qabyldaǵanyn túsindirýi tıis. Iaǵnı sheshiminiń jaǵymdy jáne jaǵymsyz tustaryna taldaý jasaýǵa kómektesińiz. Bul balanyń synı kózqarasynyń qalyptasýyna septigin tıgizedi. Balańyzdyń janynda táýligine 24 saǵat júrmeıtinińiz anyq. Ýaqyt ótken saıyn birge ótkizetin ýaqyt azaıa beredi. Qandaı da bir jaman ortaǵa kirip ketpeýi úshin osylaısha synı kózqarasyn qalyptastyrǵan utymdy.

Óskende seniń óz súıiktiń bolady

3 jáne 5 jas aralyǵynda ákesi ulyna, anasy qyzyna "Ósken kezde seniń óz súıiktiń bolady. Anań — meniń áıelim/ Ákeń — meniń kúıeýim. Al sen basqa bireýmen biz sekildi otbasyn qurasyń" degendeı aıtsa ıgi. Qazirgi qoǵamymyzda súrboıdaqtardyń kóbeıýiniń birden-bir sebebi osy. Psıhıkalyq damýdyń birneshe kezeńi bolady. Sonyń biri — osy 3-5 jas aralyǵyndaǵy Edıpov kompleksi. Eger osy kezeńde psıhıka durys damymasa, bul balanyń tolyqqandy otbasyn qurýyna kedergi jasaıdy. Iaǵnı bul sózder balanyń erterek otbasyn quryp, jubaıy/jarymen baqytty ómir súrýine paıdasyn tıgizedi.

Qaıyrly tań!/Qaıyrly tún!

Bala úshin ǵana emes, eresek adam úshin de kúniniń qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalatyny mańyzdy. Kózin ashyp, tóseginen turyp kele jatqan bala úshin ózine "qaıyrly tań" tilegen ata-anasyn kórýden asqan baqyt joq. Osy sózben birge ata-anasy syılaǵan sezim onyń boıyndaǵy kúsh-qýatyn arttyra túsedi. Sondaı-aq, uıyqtar aldynda da ózimizdi barynsha jaıly seziný mańyzdy.

Báribir seni jaqtaımyn

Balańyz balabaqshada nemese mektepte bireýge renjip kelgen bolsa, oǵan osy sózderdi aıtyńyz. Renjitip emes, renjip kelgen bolsa. Sebebi, bul eki sıtýaııanyń arasy jer men kókteı. Meıli balańyzdiki durys emes bolsa da, oǵan osy kishigirim "shaıqasta" jaqtasy baryn kórsetińiz. Munymen qatar, adam balasy orynsyz renjimeıtini sózsiz. Jaqtasy ekenińizdi aıtyp qana qoımaı, mundaı dóreki qadamdarǵa ata-anasynyń jylýyn sezinbegen balalar ǵana baratynyn túsindirińiz. Sol kezde bala mundaı qurdastaryna ishteı janashyrlyq tanytyp, olarmen bolatyn janjaldyń aldyn alady.

Seniń qatelesýge quqyǵyń bar

Ózin qoıarǵa jer tappaı, janyn jegideı jegen bala úshin budan artyq jyly sóz joq. Rasymen de, kez kelgen adam qatelýse quqyly. Mańyzdysy qatelespeý nemese osy qateliktiń aldyn alý emes, kerisinshe odan sabaq alýdy úırený. Keıde ata-analar "Boldy jylama. Kez kelgenniń adamnyń basynda bolady" dep jyldam jubatýǵa tyrysady. Bul — qate. Jarany der kezinde emdemeseńiz, balaǵa jylap alýǵa múmkindik bermeseńiz, ýaqyt óte kele qaýipti aýrýǵa shaldyǵýy múmkin.

 

Bári de sharshaıdy

Belgili bir salaǵa bet buryp úlgermegendikten, balaǵa bári de qyzyq bolyp kórinedi. Bir mezette barlyǵyna úlgerýge tyrysady. Keıde qurdastarymen jarysyp, sharshamaǵan keıip tanytady. Muny, tipti, ata-anasyna kórsetkisi kelmeıdi. Balańyzǵa sharshaǵanyn moıyndaý óte mańyzdy ekenin aıtyńyz. Sebebi, jer betinde minsiz adam joq. Keıde, shyny kerek, analardyń týǵan balalarynyń tynymsyzdyǵynan sharshap, jek kórip ketetin kezderi bolady. Qazaqta "Aýrýyn jasyrǵan óledi" degen sóz bar. Qandaı da bir jaǵymsyz sezimderdi jasyra beretin bolsaq, ol áıteýir bir kúni denemiz arqyly kórinis tabady. Eger balańyzdyń deni saý bolǵanyn qalasańyz, osy sózderdi aıtyp, demalystyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýge tyrysyńyz.

Botam sol…

Qyz bala bolsyn, ul bala bolsyn ata-anasyna erkelegisi keledi. Ártúrli qoshemet sóz aıtyp, balańyzdy jıi qushaqtaýdy umytpańyz. Osylaısha aınaladaǵylar úshin eresek adam bolyp, jaýapkershilik alyp júrse de, kez kelgen ýaqytta erkelep alýǵa múmkindigi bar ekenin eske alady.

Kelshi qushaqtaıyn…

Balany qushaqtaýdyń mańyzy áldeqaıda kóp. Onyń qanshalyqty paıdaly ekenin keminde eki sebeppen túsindirýge bolady. Birinshiden, bala ózin bireý qushaqtaǵan kezde árdaıym qorǵaıtyn adamnyń bar ekenin sezinedi. Taýdaı bolǵan qıyndyǵy áp-sátte kishireıip shyǵa keledi. Ekinshiden, adamnyń psıhıkalyq densaýlyǵy taktıldi qajettilikterin qanaǵattandyrýmen baılanysty. Adam ómir boıy osy qajettilikti óteýge umtylady. Tipti, ony mysyǵymen nemese ıtimen qushaqtasý arqyly óteýi múmkin. Dálirek aıtsaq, qushaqtasqan kezde ımmýnıtet jaqsaryp, qan quramynda gemoglobın deńgeıi kóteriledi. Gıpotalamýs qanǵa oksıtoın gormonyn bólip shyǵarady. Osy proess áserinen balanyń syrtqy ortaǵa degen kózqarasy da jaqsara túsedi.

 

Maǵan… unaıdy

Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, balanyń boıynda belgili bir qasıetti damytqyńyz kelse, ekpindi soǵan túsirińiz. Barynsha sol qasıetin nemese áreketin maqtańyz jáne bul kez kelgen qasıet bolýy múmkin.

Búgin men seni renjitip almadym ba?

Bul saýaldyń orny erekshe. Bir sıtýaııany ár adam túrlishe qabyldaıdy. Ata-anasy renjitpedim dep oılasa da, belgili bir jaǵdaı bala úshin aýyr soqqy bolyp tııýi múmkin. Keıin osynyń barlyǵy jınala kele, bala kirpik sheshenniń kúıin keshetin bolady. Janyna qadalǵan tiken ýaqyt óte kele kóbeıe beredi. Kóp tikendi alǵan kezde qalaı aýyratynyn aıtpasa da túsinikti. Al almasa, jaǵdaı múldem ýshyǵyp ketedi. Keıin mamandarǵa, aýrýhanaǵa qyrýar qarjy jumsamas úshin kúndelikti osy saýaldy qoıyp, jaýabyn mindetti túrde tyńdańyz.

Keshir meni…

Janǵa salynǵan jarany birden bir emdeıtin qural — sóz. Bul sózderden keıin balańyzdyń sizge degen renishi basylyp qana qoımaı, "keshir meni" degen tirkestiń adamnyń janyn qanshalyqty jylytatynyn túsinedi. Eseıgende ózi renjitip alǵan jandardan keshirim suraýǵa qoryqpaıtyn bolady. Keı jaǵdaıda tákapparlyq jibermeýi múmkin.

Osy kezde ne sezindiń?

Bul saýaldy bala bireýge degen renishin aıtyp jatqan kezde qoıǵan abzal. Búgingi qoǵamda kóp eresek adam bul saýalǵa jaýap berýge qınalady. Tipti, sezim týraly sóz qozǵaý olarǵa kúlkili bolyp kórinýi múmkin. Bul — oryndy. Táýelsizdik alǵanǵa deıin qıyn-qystaý zamanda ómir súrdik. Ata-analar bala-shaǵasyn asyraý úshin kún-tún demeı jumys istedi. Biraq olarǵa laıyq mólsherde mahabbat bere almady. Al mahabbatqa qanyqpaǵan bala erteń ózgelerdi bul sezimge bóleı almaıtyny anyq. Onyń ústine bala ata-anasynyń otbasyn asyraý úshin jumys istegenin eskermeı, olarǵa qartaıǵansha renjip ótýi múmkin. Iaǵnı osy saýal arqyly siz balańyzdy sezim týraly erkin sóz qozǵaýǵa úıretip, keıin nemerelerińizdiń áldeqaıda baqyttyraq tárbıelenýine jaǵdaı jasaısyz.

Menen kez kelgen nárse týraly suraýyńa bolady

Kóp ata-ana balasynyń suraqtaryna shynaıy jaýap bere bermeıdi. Keıde bala da toqtamaı saýaldaryn qoıa beredi. Mundaıda logıkaǵa jat emes mardymdy jaýap aıtylsa, bala ol týraly mindetti túrde oılanady. Zertteı bastaıdy. Budan keıin jasóspirimderde etekkir men jynystyq qatynasqa qatysty kóptegen suraq týyndaıdy. Otbasyńyzda mundaı taqyryptarda ashyq sóılesý mádenıeti qalyptaspaǵan bolsa, balańyzdy mamanmen jolyqtyryńyz.

Sen baqyttysyń ba?

Balańyzǵa bul saýaldy birinshi ret qoıatyn bolsańyz, onyń birden jaýap bere almaıtynyn baıqaısyz. Durysy — bul saýaldy "Búgin ózińdi qaı kezde baqytty sezindiń?" dep keńeıtý. Bul saýal jıi qoıylǵan saıyn balanyń nazary baqytty sátterge baǵyttalady. Tipti, sizdiń osy saýaldy qoıatynyńyzdy bilip, jaqsy áser qaldyrǵan sátterdi kóbirek esinde saqtaıtyn bolady.

Ótken kúnde ne ózgertetin ediń?

Bala úshin de, jasóspirim úshin de ózgertkisi keletin sátterdiń az bolǵany jaqsy. Ókinishke oraı, tolyqqandy tulǵa bolyp qalyptasqansha, ózgertkisi keletin dúnıeleri kóp bolady. Dese de, bala ýaqyt óte kele erteńinde ókinip qalatyndaı is-áreket, tańdaý jasamaýǵa tyrysady.

Sen osy úıdiń hanshaıymy/hanzadasysyń

Jer betindegi jalǵyz hanshaıym/hanzada emes, osy úıdiń dep aıtýdy umytpaıyq. Sebebi, bala ózinen áldeqaıda alda kele jatqan qurdastaryn kórip tosylyp qalýy múmkin. Keıin bar energııasyn ózge bireýden asyp túsýge nemese ózin ishteı jegideı jeýge jumsaıdy. Keıde osyndaı qate tárbıe balany ózimshil, tákappar etip shyǵarady. Sol úshin "osy úıdiń" dep aıtýdy umytpańyzdar.

Armanyń qandaı?

Ushqyshtar A núktesinen V núktesine baǵyt alǵan ushaqtyń tumsyǵyn mınýt saıyn jetýi tıis jerge buryp otyrady. Iaǵnı ushaq ózdiginen ushpaıdy. Sol sekildi bala da armanyna ony áıteýir bir eske alý arqyly jetpeıdi. Kúndelikti armanyn eske salyp otyratyn bolsańyz, ol erterek maqsatqa aınalady. Keıin kóp uzamaı jospar da qurylady. Eresek adam bala kúngi armanyn júzege asyrǵan kezde ǵana baqytty bolatynyn bilińiz. Tipti, ózine saı mamandyqty da bala kúninde tańdap qoıady.

Saǵan kómegim qajet pe?

Árıne, balanyń kez kelgen isti óz betimen jasaǵany jaqsy. Dese de, barlyǵy birden bolyp ketpeıtini sózsiz. Osy saýal arqyly balany eresek ómirde kómek qabyldaı bilýge úıretip, qıyn sátte keńes suraıtyn adamnyń bar ekenin esine salasyz.

Seni uryssam da, jaqsy kóremin

Keı ata-ananyń týǵan balasyn bir sátke jek kórip ketýi zańdylyq. Ásirese, áıel adam balanyń janynda kóp ýaqyt ótkizetindikten, keıde qatty sózder aıtyp urysyp jiberedi. Osyndaı sátte balaǵa biz ony jaqsy kórmegendikten emes, paıdasy tıer degen oımen urysqanymyzdy túsindirý paıdaly. Qajet bolsa keshirim suraǵannyń esh ábestigi joq. Bul bolashaqta balany obektıvti syndy qabyldaı bilýge úıretedi

Kúniń qalaı ótti?

Balabaqshada tárbıeshi bir balany kóbirek maqtap qalsa, bul ekinshisine aýyr tııýi múmkin. Bala ózin kem sezinip, ómirge degen qulshynysy tómendeıdi. Ekinshi bir qurdasynan qalaı da ozamyn dep ómirin básekege arnaıdy. Osyndaıda janyna túsken jarany birden emdep otyrý qajet. Árıne, balabaqshadaǵy tárbıeshini de kinálaýǵa bolmaıdy. Bir ýaqytta 15-20 balaǵa birdeı kózqaras tanytý qıyn. Qazaq — árdaıym sózdiń qudiretine erekshe mán bergen halyq. Iaǵnı jan jarasyn sózben, mahabbatpen emdeımiz.

Sábı

Nege bulaı boldy dep oılaısyń?

Balada birden jaýapkershilik paıda bolady dep oılaý qate. Jaýapkershiligi joq adam únemi ózgelerdi kinálaýǵa beıim keledi. Bala eseıgen shaqta da bárine ózgelerdi kinálap, qol qýsyryp qarap otyrmaý úshin ony ár nárseniń sebebine úńilip, analız jasaýǵa úıretý qajet. Mysaly, balańyz "Búgin ustazym maǵan qatty urysty" dep renjip keldi delik. Aldymen, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, balańyzdyń jaqtasy ekenińizdi kórsetińiz. Keıin "Ne bulaı oılaısyń?" dep surap, tereń bolmasa da, kishigirim analız jasaýǵa kómektesińiz. Bala birden óz qateligin moıyndamasa da, ýaqyt óte kele túsinispeýshilik bolǵan jerde eki taraptyń da kinási bar ekenin uǵynady.

Saǵan qaısysy unaıdy?

Biraz jyl buryn elimizde ózge ult ókilderi nemese orys minezdi qazaqtar balalarynan "Sen qaısysyn tańdaısyń? Saǵan qaısysy unady?" dep suraǵan kezde tańǵala qaraıtyn edik. Menińshe, bul — óte oryndy suraq. Bala kishkentaı kezinen bastap tulǵa retinde qalyptasady. Bar bolǵany "Nege ony tańdadyń?" dep synı kózqarasyn damytyp otyrsańyz, nur ústine nur bolatyn edi.

Al siz balalaryńyzǵa osy sózderdi jıi aıtasyz ba?

 

Janar OSPANOVA

"Adyrna" ulttyq portaly

Pikirler