Áıgili Ámir Temir men Shyńǵys hannyń qatelikteri

395

Eki qurlyqty jáne búkil Kavkaz pen Qyrymdy jaýlap alyp, óz bıligin ornatqan, Ortaazııalyq qala Samarqandy bılik ortalyǵyna aınaldyrǵan túrki eliniń, sonyń ishinde qypshaqtyń kóshpeli jurtynan shyqqan dańqty ımperator Temirlan (ámir) qanshama joryqqa shyqqanymen eshýaqytta jeńilis degendi bilmegen. Áskerı sheberligi ony tarıhta uly tulǵa dárejesine kóterdi. Dúnıe dóńgelek degen sol ǵoı, Shyńǵyshan asa iri taıpa Naımandardy jeńip baryp (onyń ózinde de Jamýǵanyń satqyndyǵy bolmaǵanda) búkil jer betiniń úshten eki bóligin jaýlap aldy. Naımandardy jeńe almaǵanda ne bolar edi? Ol árıne, bir Allaǵa aıan!
Keıinnen birneshe ǵasyr ótken soń, sol Naımannyń barlas rýynan shyqqan Temirlan Shyńǵyshannyń nemeresi Batyl (Batý) ornatqan Altyn ordany birneshe ret kúırete jeńdi jáne kúıretip tyndy desek artyq aıtpaǵandyq bolar edi. Zertteýshi ǵalym ári jazýshysy Hılda Hýkhemniń «Temırlan –povelıtel tıýrkov» atty qujatty tarıhı povestin oqyp otyryp, onyń áskerı qurylymy Shyńǵyshan áskeriniń qurylymynan aýmaı qalǵandyǵyn jáne kem túspegendigin, sondaı-aq, negizgi áskerı kúshi tek kóshpeli halyqtan turǵandyǵyn oqyp otyryp kóp nársege kóz jetkizesiń. Orys jazýshysy S.Dıomınniń «Baıazıt» romanyn tolyqtaı oqyp shyqsań da Temirlannyń kim ekenin anyq túsinesiń. Tipti Hılda Hýkhem jazyp otyryp bylaı deıdi:
– «Voennaıa sıla, kotorýıý sozdala entralızovannoe gosýdarstvo ı kotoraıa slýjıla ınstrýmentom despotızma Tımýra, osnovyvalos snachala na kochevnıkah- eto bylı glavnym obrazom vsadnıkı, ıskýsnye strelkı ız lýka. Eto byla voennaıa sıla, osnovannaıa na organızaıı ı tradıııah ord Chıngız hana ı nı v kakom otnoshenıı ne ýstýpala ım. Mnogıe svıdetelı opısanııa glavnyh chert novoı voennoı organızaıı, sredı nıh katolıcheskıe posly podobno Karpının Rabrýký, veneıanskıe torgovy Polo, Djýveını, sheıh ı Tanjera Ibn Batýta ı drýgıe».
«– Ordy Temrlana, tıýrkskıe po svoemý proıshojdenııý, hotıa otnıýd ne chıngızskogo klona- sostavlıalı glavnýıý sılý Tımýra, a serdevıný ı rýkovodıaee ıadro sostavlıalı predstavıtelı ego sobstvennogo plemenı Naımanov ız ego roda Barlasov.»
«Posle oboza shlı semı kochevnıkov s ıh stadamı, telegamı ı kıbıtkamı.
V pereryvah mejdý slýjboı ılı srajenııamı kochevnıkı – voıny prısoedınıalıs k svoım hozıaıstvam ı prodoljalı svoıý semeınýıý jızn, kak obychno».
– Osyny osylaı oqı otyryp, Temirlannyń eń negizgi kúshi kóshpeli eldiń sarbazdarynan turǵandyǵyn bilesiń jáne áskerı qurylymnyń dástúri de, ustanymy da, tártibi de Shyńǵyshan jasaǵynan aýmaı qalǵandyǵyn, sondaı- aq áskeri tek túrkilerden ásirese sonyń ishinde qypshaqtardan turǵandyǵyn uǵynasyń.Tek, ortalyǵy etip Ortaazııalyq Samarqandty tańdap aldy demeseń, naǵyz kóshpeli eldiń ımperııasy.
Kogda Tımýr prızval svoı narod k voıne, pısal Klavıho sobıralıs vse, vklıýchaıa jen ı deteı, ı vystýpalı s nım, okrýjennye stadamı.
«Nıkto nıkogda ne otdelıaetsıa ot svoıh stad. Etı ıdýt s nımı vmeste na voıný, peremeaıas s odno mesta na drýgoe. Prı etom jenıny, kotorye ımeıýt malenkıh deteı, vezýt ıh v malenkıh kolybelıah, a kogda jenıny edet na loadı, ona kladet rebenka na perednıýıý lýký sedla. Imelıs takje v ego (Tımýra) armıı mnogo jenın, kotorye vmeshıvalıs v rýkoposhnye shvatkı v samyh jestokıh boıah ı borolıs s mýjchınamı ı srajalıs s hrabrymı voınamı, odolevalı monye ordy v srajenııah ýdaramı pık, sobel ı strelboı strelamı».
Atqa minip úırengen, erlerimen tize qosyp soǵysyp jattyqqan, kónbis qazaqtyń qyzdary men áıelderi bolmasa, qaı halyqtyń sonyń ishinde otyryqshy elderdiń (osedlyh) áıelderi mundaı joryqtarǵa tózer me edi? Eshýaqytta! Temirlan qanshama joryqqa shyqsa da, eshbir eldiń áskerinen jeńilmegen. Úıretilgen sarbazdar men olardyń áıelderi qarsy jaýǵa boı bermegen ǵoı. Ári Temirlannyń soǵys tásili men oǵan asqan soǵys sheberligin, dáldigin qosyńyz.
Biraq osy uly ımperııanyń qate basqan, soǵysty kimge qaraı baǵyshtaǵanyn da bizge durys taldaı bilýimiz qajet-aq.
Eń birinshi Temirlan ımperııasy óziniń qandastary qurǵan Altyn ordany úsh ret soǵysyp jeńip, qıratyp tyndy. Rýs pen Eýropanyń biraz bóligin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap otyrǵan, qanshama ǵasyr bodan bolyp kelgen elder azattyǵyn alyp ketti. Ári olar memleket bolýdy úırenip bir ortalyqqa, bir patshaǵa baǵynýdy túsingen edi. Onsyz kúnderi qarań bolatynyn bilgen.
Rýs, Altyn ordanyń basyp alǵan búkil jerin ıelenip ketti. Ildirim Baıazıt ústemdik júrgizip turǵan Túrik ımperııasyn (Molnııanosnyı Baıazıt) bir joryǵynda tas-talqanyn shyǵardy. Soqqynyń qatty bolǵany sondaı qandy qyrǵynnan bútkil áskerinen aırylyp qalǵan Uly túrik qaǵanaty 50-60 jyl kóterile almady.
Kári qurlyq ishteı tereń demalyp bostandyqqa shyǵyp ketti. Biraq jarty ǵasyr salyp bar Osman túrikteri qaıtadan etek-jeńin jıyp, kúsheıip, aınalasyn basyp ala bastady. Dúnıeniń úshten-eki bóligin bılep turǵan qaıran túrkiler, jer sharynda bir bıleýshi bolýy kerek dep, birin-biri alyp urdy. Netken saıası qatelik deseńshi! Tili bólek, dini jat, dástúri basqa el esebinen ósirip alyp, qalaı bılik júrgizýdi, áskerdi qaıtip qurýdy, soǵysty qandaı ádis-tásilmen iske asyrýdy úırenip alyp, Altyn Ordanyń qaıta turýyna erik bermedi. Keıinnen Osman ımperııasynyńda irge tasyn bosatyp, álsiretip qulatty. Túrki ımperııalary (Altyn Orda bolsyn, Shyńǵys han nemese Osman túrikteriniń ımperııasy bolsyn) basyp alǵan halyqtardy qyrmaı, tek alym-salyq jınap otyrsa, bılikke shyqqan dini bólek basqa jurttar, bulardy ósirmeı júıeli túrde qyryp keldi. Tabanǵa salyp, memleket bola almaıtyndaı jaǵdaıǵa jetkizdi. Quldyq tirshiliktiktiń qamytyn moıyndaryna ildi. Sol kezeńderden keıin, búkil túrkilerden tek túrikter ǵana memleket qura aldy. Eki ımperııany uryp jyqqan jáne Úndistandy, basqa da arab elderin, kóptegen jurttar men ulystardy jaýlap alǵan Uly Temirlan endi sany ósip, jerin keńeıte bastaǵan Qytaıdy talqandaýdy mejege aldy. Biraq bul maqsatyna jete almady. Kezinde ata-babalary qazaq jerinen kelgen, Naımannyń barlas rýynan shyqqan uly ımperetor shúrshitterge joryqqa attanyp bara jatyp, Otyrardyń túbine kelip kóktemgi sýyqtan ókpesi qabynyp mert boldy. Imperııany taratpaı ustap turatyndaı, Shyńǵyshan sııaqty artyna ósıetnama jazyp qaldyra almady. Sol zamandarda almas qylyshtary jarqyrap turǵan qypshaq – qazaqtyń erjúrek azamattary-aı deısiń ishińnen ókinip.
El-jurtty qamshynyń tasbaýyndaı órip, uıymdastyra bilgen, bilikti, soǵystyń san túrli qyryn jetik túsingen uly qaıratker Temirlan, osy ımperııalardy qurǵan bir til, bir ádep-ǵuryptaǵy el ekenin túsine almaı ketti- aý. Alla taǵalam jar bolyp, keıingi urpaqtary qazaqtardyń sondaı-aq, túrki elderiniń dúnıege keltirgen memleketterin saqtap qalsyn deımiz.

Beısenǵazy ULYQBEK

"Adyrna" ulttyq portaly

Pikirler