Азаматтық қоғам – бұл билік пен бизнес арасындағы тәуелсіз қоғамдық институттар жүйесі, ол азаматтардың өз мүдделерін білдіруге, қоғамдық бақылау мен әлеуметтік өзгерістерге қатысуға мүмкіндік береді. Мұндай қоғам демократиялық мемлекет құрылымының маңызды құрамдасы және қоғамдық диалог пен шешім қабылдауға халықтың тікелей қатысуына жол ашады.
Қазақстанда азаматтық қоғам институттары тәуелсіздік алған 1991 жылдан бері айтарлықтай өзгерістерден өтті. Тәуелсіздік жылдарында ұлттық деңгейде қоғамдық бірлестіктер саны өсе бастады. 1990-шы жылдардың басында мұндай ұйымдардың саны шамамен бірнеше жүз ғана болса, қазіргі таңда 2023 жылғы ресми дерек бойынша 23 335 үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ) тіркелген, оның 18 204-і белсенді жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш елдегі азаматтық сектордың кең ауқымды дамып жатқанын көрсетеді.
ҮЕҰ қызметінің бағыттары да әртүрлі: білім беру, спорт, әлеуметтік осал топтарды қолдау, азаматтық құқықтарды қорғау және басқа салалар бойынша қызмет көрсететін ұйымдар белсенді. Мысалы, 20,05 % ұйымдар азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаумен айналысады, ал 15,68 % білім, спорт, ғылым саласында жұмыс істейді.
Азаматтық қоғамның қалыптасуына әсер ететін тағы бір маңызды аспект – азаматтардың белсенділігі мен волонтерлік қатысуы. 2024 жылғы дерек бойынша Қазақстанда шамамен 275 000 адам волонтерлік қызметке қатысады, ал 755 волонтерлік ұйым және 2 000-нан астам бастамашыл топ жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш пандемия кезінде маманданған еріктілердің 950 000-нан астам адамға қол ұшын созған кезеңін еске түсіргенде, азаматтық белсенділіктің нақты қаншалықты кең екенін көрсетеді.
2020-2026 жылдар аралығында мемлекеттің гранттық қолдауы да артып келеді. 2025-2026 жылдарға арналған түрлі гранттар мен жобаларға мемлекет 104 грант бөлу арқылы 27 000-нан астам игі істердің жүзеге асырылғанын хабарлады. Бұл азаматтық бастамалар мен қоғамдық жобалардың әртүрлі салаларда кеңінен таралып жатқанын дәлелдейді.
Халықаралық бағалау көрсеткіштері де азаматтық қоғам қатысуының деңгейін бағалауға мүмкіндік береді. 2024 жылы Қазақстанның азаматтық қоғамға қатысу индексі 0,462 баллды құрады, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен төмен болса да, елдегі азаматтардың қоғамдық қатысудың қарқынды өсуін айғақтайды.
Азаматтық қоғамның дамуы тек ұйымдардың көптігімен ғана өлшенбейді. Оның қандай қызмет атқаратыны, қаншалықты халықпен байланыс орнататыны, мемлекеттік шешімдерге әсер ету мүмкіндігі маңызды. Қазақстанда азаматтық қоғам институттарына құқықтық жағдайды жақсарту үшін заңнамалық өзгерістер енгізілуде, мысалы, қоғамдық бірлестіктерді тіркеу шарттары жеңілдетілген.
Қорыта айтқанда, азаматтық қоғам Қазақстанда жыл сайын кеңейіп, белсенді түрде дамып келеді. ҰЕҰ санының артуы, волонтерлік қызметтердің өсуі және азаматтардың қоғамдық өмірге қатысуының жоғарылауы – осының айқын көрсеткіштері. Бұл үрдістер елдегі қоғамдық сенімді нығайтуға, халық пен билік арасындағы диалогты кеңейтуге ықпал етеді және әлеуметтік-экономикалық даму үрдістеріне нақты әсер етеді.
