• Қазақ
  •   
  • Qazaq
  •   
  • قازاق
  •   
    Home » Айдарлар » Өнер » «Аққу» Нұрғисанiкi ме, әлде Байжiгiттiкi ме?

    «Аққу» Нұрғисанiкi ме, әлде Байжiгiттiкi ме?

    Әншiлер кейбiр әндердiң сөздерiн әртүрлi айтады. Мәселен, “Бiр бала” аталып кеткен халық әнiн жас кездерiнде: “Ән салшы-ай бiр ғана-ай”, – деп айтатынын (Күләндаш Бөдешованың) Илия Жақанов жазған-ды. Немесе “Шәпибай-ау” әнiнiң қайырмасындағы “бәдәуи”-дi атақты ән­шi Мұрат Мұсабаев (мар­құм): “Мен “бөдеуи” деп орындаймын, алғашқы сөздiң еш мәнi де, мағынасы да жоқ”, – дейтiн. “Қара­тор­ғай” (Сырдың “Қараторғайы”) әнiнiң екiншi шумағындағы “Бейiштiң гүл жамылған сара­йында” деген жолы” “…Гүлжәмила сарайында”, – деп айтылуына байланысты баспасөзде шу шыққанын да бiлемiз. Айта берсек, мұндай жайлар толып жатыр.

    Ендi бiрер сөз ән-күйлерi­мiздiң авторы жөнiнде. Қазiр “Ақ Жайық” Н.Тiлендиевтiң әнi деп айтылып та, жазылып та жүр. Нұрғиса ағамыздың талантына ешкiм шек келтiре алмайды. Бi­рақ… оның авторы Жетiсу өңiрiне белгiлi ақын-сазгер Пшан Жәл­мен­деұлы екенiн сонау тоқсаныншы жылдары “Егемен Қазақстан” газетiнде талантты композиторымыз Балнұр Қыдырбекұлы дәлелдеп жазған болатын. Нұрғиса мен Қадыр Мырза-Әлi ағаларымыз ол әндi “Қыз Жiбек” фильмi­нiң ыңғайына қарай өңдеп, екшеп қана бердi. Сол әндi фильмде орындаушы Жақсылық Закиров (ол кезде Шамалған стансасындағы мұнай зауытында бас инженер болып iстейтiн) жазушы Латифолла Қапашовтың үйiн­дегi бiр басқосуымызда былай деген-дi: “Бiр тойда осы әндi айтып отыр едiм (ол кезде “Зар заман” деп аталатын) Нұрғиса ағам жаныма жетiп келiп: “Мен осы әнiңдi “Қыз Жiбек” фильмiне пайдаланамын. Өзiң орындайсың. Ертең мына мекен-жайға келе ғой”, – деп өтiндi. Шешем мұны “халық әнi” дейтiн. Үнемi ыңылдап айтып жүретiн. Ол кiсiден мен үйренiп алдым”.

    Сол мезетте сөзiн Жақсылықтың өз аузынан Латифолла екеумiз жарыса жазып алған едiк. Өкi­нiш­ке қарай, мен ол мә­тiндi жоғалтып алдым. Мүм­кiн Латифте сақталған болар. Өзiмiз де соғыстан кейiнгi жылдары:

    “Әшiркүл, Зейнеп,

    Отырсың сөйлеп.

    Құрбыңды алдай берме, қараң-ау

    Үйдеп-бүйдеп, ә…ә..лу-ай”

    – деп, осы әндi шырқаған кiсiлердi көрiп өстiк.

    Атақты “Аққу” күйiнiң тарихы да анықтауды қажет етедi. Шертпе күйдiң шеберi Уәли Бекенов (марқұм) “Бұл күйдiң Қытай қазақтарынан жазылып алынғанын Нұрғиса ағаның өзi де мойындаған болатын”, – деге­нiн өзiмiз де естiгенбiз. Жуырда атақты күйшi, сазгер Секен Тұрысбеков “Жас қазақ үнi” газетiне берген сұхбатында: “…Нұрғиса Тiлендиев ағамыз “Аққу” күйiнiң жетпей тұрған жерiн толықтырып, “Аққуды” “Аққу” еттi”, – деп, бұл күй­дiң Байжiгiттiң күйi екенiн де аңғартып өткен болатын (“Жас қазақ үнi” №45. 20.11-26.11.2010 ж. “Құрманғазы, Тәттiмбеттер тiрi­лiп келсе, талайлардың төбесiн оятын едi”). Бұл сөздердiң астарында көп сыр жатса керек.

    “Темiрбектiң төкпесiн” бiрде Темiрбектiкi, бiрде Тiлендиев­тiкi деп жүрмiз. Шәмшiнiң “Сен сұлу” әнiнiң мәтiнi Мағжан Жұмабаев­тiкi екенi әмбеге аян. Оны да бiрде Мағжандiкi, бiрде Мақсұтбек Майшекин­дiкi деп жүрмiз. Көзi тiрiсiнде Мақсұтбек ағамыз бұған неге барғанын айтқан болатын. Мақсаты – өлеңдi аман алып қалу. Өйткенi, ол кезде “Мағжан” деген атаудан “ат үркетiн”. Сөйткен Мақсұтбек­тi “плагиат” деуге дейiн бардық. Кезiнде Бәкiр Тәжi­баевтың “Ақбұлақ” әнi де осының кебiн кидi. “Дудар-ай” әнiнiң авторы да әлi беймәлiм. Бiреулер Мәриам Жәгөрқыз­нiкi десе, бiреулер Дудардың досы Мәрианың атынан жазған дейдi. Бұл мәселе тоқсаныншы жылдары “Егемен Қазақстанда” көтерiлдi де, аяқсыз қалды. Атақты “Ақ­құмды” бiрде халық әнi, бiрде Ахмет Байтұрсыновтiкi, “Қамажай” бiрде халықтiкi, бiрде Мұстафа Сегiзсерi­ұлынiкi, “Көкем-ай”, “Илигай”, “Назқоңыр” бiрде халықтiкi, бiрде Шақшаұлы Сегiз­серiнiкi делiнiп жүр. Атақты күйшi Төлеген Момбековтың өзi шығарған күйлерiне де үрке қарадық. “Алтайдың аржағынан келген ару” әнiнiң авторын ит қосып талаттық. 60-70 жылдары халық арасына кең тараған Жiбек Оспанованың әнiн өзгенiкi деп өзеуредiк. “Елiм-айды” бiр ғасырдан соң барып Қожаберген жыраудiкi екенiн тарих қойнауының шаңынан зорға дегенде аршып алдық (салғырттығымыздың кесiрiнен). Надежда Лушникова атақты “Бекболат” дастаны Үмбәтәлi Кәрiбаевтiкi екенiн нақ­ты құжаттармен дәлелдесе де, “баяғы жартас – бiр жартас”. Мыңқ етпеймiз. Бiз бұл мақаламызды бiреуге күйе жағайық деп жазғамыз жоқ, келер ұрпақ­қа тек шындықты мирас етiп қалдырсақ деген ниет қана. Үндемесек, осылай кете берсек, тарих бiздi кешiре ме?!


    Тұрсынбек Ешенқұлов,

    Қазақстан халық ағарту iсiнiң үздiгi,

    Әсеттанушы.

    «Жас Алаш».

    Leave a Reply

    x

    Check Also

    Әнші Әміре – балаша өкпелегіш болған

    Әкем ғалым Әсілхан Оспанұлы айлық алған сайын кітап дүкеніне барып жаңа басылымдар сатып алатын. Бір ...